Vaccine tih hi kan tawng tualleng pakhat chu a ni ve tep tawhin ka hria. Natna khirh deuh leh hrileng a awm chang apianga kan hmuiphun nena inrem ve ziah thin chu "Vaccine" tih thumal hi a ni awm e. He thil hi medical lam hian an inti tatu deuh thinin ka hria a, mahse a hria te'n an ziak tha duh miau si lova, kei hian ka han ziak leh poh a ni ang chu. Medical science background nei ka nih loh vangin kei chuan microbiology leh biotechnology lam point of view atangin ka rawn ziak ve thawr anih hi.
Vaccine hi chu kan hriat theuh angin natna hrik laka kan taksa a lo him theihna tura kan taksa chhunga natna hrik thi tawh (heat killed pathogen) emaw, natna hrik sawisak chauh tawh (weakened pathogens) emaw, an taksa peng emaw an product te emaw thunluh hi, heta an thil thunluh hi Vaccine chu a ni. Helam pang hi chu mi tam zawk hriat hnua ni bawk a, a aia pawimawh sawi ang.
Vaccine sawi lai laia immune system han sawi daih te chu, pawh a tih theih tho na a, a inzawm mauh mai si a, sawi tel a ngai tlats. Kan immune system ah hian Cells chi hnih
B cells leh
T cells te an awm a. Heng Cells chi hnih tang kawp te hian natna hrik thisen leh cells a lo lut tlang te chu an beihrawn thin a, an tichhia in an tihlum thin. B cells ho hian direct in natna hrik an bei ve lova, an aiah natna hrik bei turin antibodies an siam chhuak chiam thin. Heng antibodies te hian an milpui natna hrik chiah chiah an bei thei thin.
Mahni taksa ami nilo, pawnlam thil reng reng, natna min thlen thei emaw thlen thei lo pawh nise, foreign bodies tawh phawt chu taksa hian a ngaithei miah lova, taksa hian a bei nghal chat thin. Hetiang foreign bodies ho zawng zawng hi
antigens an ti. Antigens te hi B-cells leh T- cells te hian rang takin an bei thin a ni. An inbeihna reaction pawh hi a nasa in a sang em em a, nasatakin taksa pawhin a tawrh chang a awm thin. Antibodies chikhatin an beiha theih chu antibodies dangin an bei ve thei lo.
T-cells ho hian direct in antigens an bei thin a, B-cells erawh chuan antibodies tam tak a siam chhuak a, chumi hmang chuan a bei thin ve thung. B-cells leh T-cells te hi an pawimawh em em a, a chi hrang hrang te'n kim taka hna an thawh theuh chauhvin natna lakah kan fihlim thei thin a lo ni.
Entirna pakhat lo sawi ta ila: T-cells te hi chi hrang hrang an awm a (killer T-cells, suppressor T-cells leh helper T-cells), chung zinga a khawi emaw ber pawh kim lo ta se, taksa tan a hlauhawmin natna a do chak thei lo reng reng thin. AIDS thlentu natna hrik HIV hian hleper T-cells a bei thin a, taksa ah helper T-cells a lo tlem tial tial thin. a Chumi avang chuan taksa in a full in natna a do zo lo tial tial thin. (Helper T-cells te hian T-cells nasa taka in thlah pung turin a tanpui a, tin, B-cells in antibodies a siam chhuah dawnah nasa takin a pui thin bawk). Immune system-a a peng pakhat te pawhin hna a thawk tha lo anih chuan taksa tan a pawi em em thin.
B-cells ve thung chuan, taksa ah antigens an lut a ni tih signal a dawn veleh plasma cells tam tak a siam chhuak a, plasma cell pakhat hian antibodies tam tak a siam chhuak thin. Second khat chhungin antibodies molecules 2000 vel a siam thei. Taksa in antibody a siam chhuah hian, antigen bei thei tur, a milpui chiah chiah a siam thin a. Antigen hrang hrang tan antibody chi hrang hrang a siam chhuak anih chu. Taksa ah antibody awm teuh pawh nise, an milpui chiah chiah lo chu an bei thei miah lo.
Memory T-cells and antibodies
Taksa in antigens lo lut bei tura T-cells leh B-cells tam tak a siam chhuah te chu rei lo te ah an thi boral ve leh mai a. Chung zingah chuan a damrei pawl an awm a. Chung a damrei pawl ho chuan sipaiin an ram hneh an luah ang maiin taksa ah duty in rei tak an dam thin. heng ho hi memory cells an ti a. Natna ngai chiah taksa ah a rawn lut leh vaih anih chuan rang takin an lo man chhuak chaih chaih thin. Memory cells te hi thla khat an dam chuan, natna ngai chiah lakah khan thlakhat chhung taksa a him dawn tihna a ni a, kum khat an dam chuan kum khat chhung a him dawn tihna a ni. He memory cells taksa ina asiam dan atang hian vaccine kan tih hi a lo chhuak ta a ni.
Vaccine principle ah chuan, natna in taksa a run a, taksain natna a lo hneh anih chuan taksa ah memory cells te an insiam ang a, chung memory cells te chuan chu natna lakah chuan taksa an veng tlat tawh dawn a ni. Natna hrikte hi taksa ah natna siam thei lo turin sawisak emaw, tihhlum emaw phawt hnuah taksa ah dahlut ta ila. Taksa chhunga an luh veleh taksain antigens angin a lo hmu ang a, T-cells tam tak leh antibodies rualin an beihrawn nghal ang. Chu natna hrik thi tawh chuan taksa ah natna thlen lo pawh nise an bei tho ang a, chumi hnuah memory cells an siam chhuak teuh ang. Chung memory cells te chuan taksa an venghim tlat dawn a ni.
Natna hrik tihhlum tawh emaw, natna thlen theilo tura sawisak emaw, taksa chhunga an kah luh hi
vaccine chu a ni ta a ni. Vaccine taksa chhunga a luh hnuah taksa venghimtu tur sipai duty memory cells te, taksain a dah teuh ang a, chung memory cells te chu kum 10 an dam anih chuan kum 10 chhung chu natna lakah chuan taksa a himdam thei dawn tihna a lo nih chu.
Vaccine hmuh chhuah dan
Hei hi introduction ah dah awm tak a ni a, mahse, mak takin a hnudawlah ka han dah daih anih hi. Kum zabi 18na vel ah khan England ah small pox hri a leng nasa hle mai a. Mi tam takin an thih phah a. Chutih lai chuan bawng vulhtu thenkhatin small pox an vei ve miah lo ani tih chu
Edward Jenner chuan a hmu chhuak ta a. Bawngvulhtu te hian small pox aia hlauhawm loh zawk, cow pox an vei thin a, chutianga cow pox vei tawh, dam leh tawh o chuan small pox an vei ve miah lo ani tih a hre ta a. Chuti anih chuan cow pox natna hrik chu taksa ah kah luh nita se, chu chuan small pox lakah taksa a ven theih a ring ta tlat mai a ni. Tunge natna khirhkhan tak lak atanga him inbeisei vanga natna hrik dang taksaa dah luh duh ta ang le? A risk a sang khawp mai. Jenner-a huanpu fapa mipa naupang kum riat mi
James Phillip lakah experiment a ti thei ta hlauh mai. Hemi kum hi kum 1796 a ni a, bawnghnute sem thin
Sarah Nelmes-i cow pox vanga taksa bawl pan chhunga thil tui la chhuakin chu naupang banah ah chuan Edward Jenner chuan a chiu luh sak ta a. Chu naupang chuan a banah cow pox natna bawl leh pan a rawn lang chhuak a; a hnuah naupang taksa ah chuan small pox natna hrik a han chiu lut a, mahse thihna thlen theitu natna rapthlak tak small pox erawh a vei ve ta reng reng lo. Naupang taksaa cow pox hrik dahluh anih avangin naupang chuan small pox lakah resistance a lo nei ta anih chu. Hei hi vaccine lo chhuah tanna chu a ni ta.
Photo: Edward Jenner
Edward Jenner-a thil hmuhchhuah avang hian mi sang tam takin an nunna an humhim theih phah ta a, chuvang chuan Edward jenner pawh, tun thlengin khawvelin a hming a theinghilh thei tawh lova, "Father of Immunology" tia hriat reng a ni kumkhua tawh dawn a ni.
Vaccine chi hrang hrang te:
Kan sawi ta sa sa, sawi zawm zel ang aw. Natna hrik tihhlum hnu emaw tih chauh hnu emaw, taksaa kah luh vaccine chauh ni lovin, vaccine chi hrang hrang kan nei ta. Vaccine te hi virus atanga siam anih chuan viral vaccine an ti a, bacteria atanga siam a nih chuan bacterial vaccine an ti ve thung.
1. First generation vaccine:
Natna hrik taksa pumpui vaccine atan hman a nih hian first generation vaccine an ti. Chi thum lai a awm a.
Heat killed or killed -Virus emaw bacteria emaw kha an tihhlum hmasa phawt a, vaccine atan an hmang thin.
Inactivated - Virus emaw bacteria emaw kha inthlahpung thei miah lo turin an khawih zal hmasa thin.
Attenuated - Virus emaw bacteria emaw, a nung lai ngei vaccine atan hman a ni. Hetiang atana an hman ho hi chu an inthlahpung chak lo em em a, taksaah natna an thlen meuh lo. Attenuated hi a thawk chak ber a, mahse risk erawh a sang deuh chuan ka hria.
Bacteria thenkhat hian taksa ah tur a siam chhuak thin a, chu tur chu ka damloh pui thin a ni. He tur hi
toxins an ti. Toxins te chakna hi biomolecules, proteins an ni tlangpui a, formaldehyde nen an sawisak hnuah tur toxin chuan a tur nihna a hloh ta a, toxin ni tawh lovin
toxoids a lo ni a ni. Toxoids hi vaccine ang thovin taksaah, natna laka taksa veng turin an chiu lut thin. eg. tetanus toxoid hi tetanus tur, tetanospasmin atanga siam a ni. Hetiang vaccine hi
toxoid vaccine an ti.
2. Second generation vaccine:
He vaccine hi
sub-unit vaccine an ti bawk. Bacteria taksa peng engpawh (capsule, pili, etc) hi vaccine angah a hman theih. Entirna pakhat lo sawi ta i la; bacteria te hian an bei ngheh nan pili (hmul ang tak) an mamawh a; pili chu an extract a, chu chu vaccine angin an hmang ta a. Taksaa a luh veleh taksa ah amah do turin
antipili antibodies tam tak a insiam ta a. Chu antibodies chuan cell a bacteria bet thei tur a veng tlat thei a, tichuan bacteria in cell a bei thei miah lo tihna anih chu.
Tin bacteria chhah taka tuamtu kawrah hian polysaccharides chi hrang hrang an awm a, chu chu an extract a, vaccine atan an hmang bawk. Hetiang hi pneumonia natna thlentu
Streptococcus pneumoniae tan vaccine hlawhtling tak an siam bawk.
3. Third generation vaccine
Chi hnih a awm a: recombinant DNA vaccine leh recombinant protein vaccine. Thil inzawm reng a ni a. Recombinant DNA a awm chuan recombinant protein siam chu thil harsa a ni lo, a chhan chu DNA atangin protein a insiam chhuak thei miau si a. (
Recombinant DNA technology hi genetic engineering a ni a, ka peih chuan ka la ziak ang; mahse mizotawnga ziak chu a huphurhawm khawp ang le).
Hetiang vacine hi chu a technology a sang deuh a, recombinant DNA technology hmangin an siam chhuak thin. Viral DNA emaw Bacterial DNA emaw an duhlai ber an la chhuak phawt a, chu an DNA extract sa chu plasmid ah an
clone pung chiam a. (Tin, DNA hi
PCR hmangin an ti pung chiam thei bawk). Heng DNA te hi an extract leh a, chu chu vaccine atan an hmang ta thin a ni. DNA hian protein a siam chhuak thin a. Taksaa kah luh a nih veleh taksa ah protein a insiam a, chu protein chu rang takin immune system in a lo man chhuak nghal a, T-cells chi hrang hrang leh antibodies a rawn siam chhuak ta teuh va. Chung zinga thenkhat chu memory cells ah insiamin rei tak taksa an venghim thei a ni. Hetiang hi DNA vaccine an ti. Recombinant DNA Vaccine hi risk a la sang deuh na a, a hlawhtling tak tak anih chuan tha ber leh awlsam ber tura ngaih a ni. Hlawhtling takin
bird flu vaccine an siam chhuak.
DNA te hi plasmid ah dah luh anih hnuin, plasmid chu bacteria ah an dahlut a, an culture a, an inthlah pung chiam a, culture chamber atangin protein an siam chhuahte an la chhuak a. Chu protein chu vaccine atan an hmang bawk.
Hepatitis B vaccine chhuak thar ho kha a tlangpuiin hi recombinant viral proteins vaccine an ni.
Passive leh active immunity:
Kan taksaah vaccine kan kah luh avanga taksaa antibodies a rawn insiam a, natna hrik ngai chiah lo lut leh tur laka min ven hian, chu immunity chu
active immunity an ti. Vaccine hi siam chawp a nih vangin
artificial active immunity an ti thin bawk. Kan taksaa natna hrik lut tawh vanga kan taksaa natna do theitu a insiam hian active immunity tho a ni a, mahse thlentir chawp a nih loh vangin
natural active immunity an ti.
Kan taksa chhunga insiam ni lova, antibodies awmsa, insiam sa, kan taksa chhungah a lut a, chu chuan kan taksa ah immunity a siam chuan passive
immunity an ti. Blood serum kan tih ho ah hian antibodies tam tak a awm thin a, chutiang chu
artificial passive immunity an ti. Tin nausen hian an taksa ah natna do theihna an nei lo va, nu taksa atangin antibodies siamsa an dawng thin a. Chu chu
natural passive immunity an ti bawk. Tin, kan hriat belh ve mai mai atan, antibodies hi
hybridoma technology hmangin laboratory ah an siam chhuak thin bawk.Heta antibodies an siam chhuah hi
monoclonal antibodies an ti.
Nausen leh natural immunity
Nausen te hi an pianhlim hian an taksa a la no em em a, natna do theihna (immunity) an taksa ah a la insiam ve thei miah lo. Mahse natna do theihna an nei ve tho si. Eng tiangin nge ni le? Nu in nau a pai laiin ama taksaa antibodieas a siam te chu laihrui kaltlangin chhul chhunga naute a pe chhawng thin a. Heng antibodies siamsa te hmang hian naute chuan natna do theihna immunity a lo nei ve thei thin. Tin, nu hnute tui chhuak hmasa, rawng eng lam deuh, hnang ban lampang lek lek hi
colostrum an ti a, hetah hian taksa siamtu protein leh natna do theitu antibodies a tam em em thin. Hei vang hian hnute tu chhuak hmasa colostrum hi nausenin an hne ngei ngei tur a ni. Nu taksaa antibodies siamsa naute ina a dawn hmang hian naute chuan natna do theihna a lo nei ve ta thin a ni. Heng antibodies te hi a tlangpuiin thla thum atanga thla ruk a dam a, tin sentut natna hrik do theitu antibodies te hi nausen taka ah thla 12 atanga thla 15 thleng an dam thei bawk. Naupai laia vaccine lak pawimawh zia, tihian ka hre thei mai awm e.
Khing vaccine chi hrang hrang ka rawn tarlan ah te khian, a chung ber ami khi a siam a awlsam ber a, hman tlanglawn ber pawh a ni a, mahse natna hrik tak taka kha vaccine atana hman anih avangi risk tlem a awm tel a ni. Chuvangin a aia tha siam chhuah tumin theihtawp chhuah mek reng a ni a, second generation vaccine leh third generation vacine vek hi hman theih hun pawh a la thleng maithei hial a ni. Ka thuziak te hi, a ziaktu ang deuh hian a up-to-date vak tawh lo mai thei a, a chhiar dan tawk pawh thiam a ngai viau ang. Biotechnology hi hmalam pana kal reng a nih vangin thil thar a chhuak reng a; a enga pawh chu ni ta se, a pawimawh lai bera chu engtin nge vaccine hi an siam a, vaccine chuan engtin nge hna a thawh thin tih lai tak hi a ni awm e. A chhiar zau peih tan chuan lehkhabu hrang hrang leh internet lamah chhiar belh tur a tam khawp mai.
(Medical lam mi ka ni lova, ka hre ril lo hle. Science atangin ka rawn ziak anih hi)