Ka zuapa kha

           Ka pa in min boral san atangin kum 5 zet a lo tling ve ta reng mai. A thih cham a lo thlen hian keini chhungkua hi chu kan lung a leng thar em em thin a,  amah ber kan zingah awm tawh lo mahse, kan rilru ah a cham reng a, ama hova chhungkua hlim taka kan khawsak laite kha mitthla ah a cham vawng vawng thin. Kum tam tak liam tawh mahse, nimin lawk a thil thleng ang maiin a fiah em em thin. Ka pa pual hian thuziak chhete tal pawh ka lo la nei reng reng lo a ni tih ka hrechhuak a. Ama chanchin ziak tur hre tam lo hle mah ila, tlem tal chu ka han thai lang ve hrim hrim ang e.


Ka pa hun hmasa lam

             Ka pa, H. Liansanga, hi pa tawng tlem tak anih vangin a tunhma chanchin ka hre tlem hle a. A tunhma chanchin a sawi chhuah ve zauh zauh thin te lah kha chhinchhiah thlapa dah that nachang ka lo hre si lo. A chanchin hi ziak dawn ta ila, ziak tur ka hre tlem khawpin ka ring. Upa lam hian kum hi an lo chhinchhiah fel thlip thlep lem lova, a chanchin a sawi thinah te pawh a kum zat chiah chiah sawi tur reng reng kan nei lo.

           Ka pa hi a vanglai chuan mahni tawka pa chak, tuarchhel leh tlawmngai nia sawi a ni ve thin a.  Hna a thawh ve pawh chhungkaw tan thahnem a ngai thei hle a; thing leh mau kan put chang te hian a put zat ka pu zo ve ngai lo reng reng. Chawngtea kan awm lai kha chuan tui kan chawi taih taih thin a. Tui chawi nan bucket leh tel tin te zang a ti thei lutuk a, 'a aia dawng hlawk zawk, kawh nuam tho si awm se' tiin a sawi fo thin. Tui a chawi te khan tin pahnih a kawt a, a kut lehlamin tui tin khat a khai hram thin. Kan naupan zual lai kha chuan zu pawh heh ve tak mai a ni thin a. Zurui insual buai an awm hi chuan a pual bik emaw tih mai turin a tel ve zel thin. Mahse, mak ve deuh mai chu tumah a tibuai hmasa ngai lo. Ka pa hi,  hnam sipaia a tan lai pawh khan pa tawh khirh tak anih thu an sawi ka hre fo mai.


MNF ah

            Mizo National Army ah khan K battallion ah a awm thin a. Arakan lama an awm lai chanchin a sawi te kha ngaihnawm kan va ti thin e aw. BSF ho tawh khirh zia leh silai kah dik bik thin zia a sawi te, Pathan ho beih hrehawm zia a sawi te kha a awmzia ka man pha lo. A sipai tan pui thin te'n a damloh laia an rawn kan thin te khan a lung a leng hle thin a ni tih a hriat reng mai. Thi leh thau pawlhin ram tan a bei a, sipai man a tawk a, vuak a tuar a, vawk zawna zawn pawh a tawk tawh. Tlangkar kawng chhe tak takah kalin a sur a sa hnuaiah hah pawh sawi lovin a kal a, thosi leh vangvat zuk a tuar a. Chawkaw puar khawpa ei tur nei lova an vah thin te, a riltam tawngkhawngin mi vawkchaw bel ami chawtlang a keih thu a sawi te kha aw...... A hnungzanga hliam a tawrhna ser zozai te kha. Tunah lem, natna khumah thih sualin a let reng si. Zoram tan a tha a thawh a, a hmangaih Zoram hian a hre reng ta lo em ni? MNF rorel lai a ni a, MNF hruaitu pakhat talin, vawi khatte tal pawh, a damlo rawn kan ta se, ka pa chu a va hlimin a va lawm dawn tak em. India sorkar chuan a sipai bang tawh te pawh nise a ngaihsak thin asin.....


             Chawngtea kan awm lai khan ka pa kha pa tlawmngai thei tak niin an sawi thin a. Ka hriat ve chinah chuan thatni ah a inthlahrung a, chhiatni ah erawh a tlanchhe ngai lo thung. Kum 50 a pelh hnu thleng khan a thianpa, Pu Saikhuma (L) nen thlanlaihna ah, tlangval thlanlai thlithlai turin an la kal zak zak thin. Mitthi an awmin chhun leh zanah a kal a, mahse, inchhunga zai  tluk tluk lam erawh a ti ve vak lo. Lunglei lama kan chhoh hnu hian a lo upa ve deuh tawh nen, bawrhsawmna in a tlakbuak zeuh zeuh a; thian leh hmel hriat vak a nei lo bawk nen, mitthi lumen zan hian a kal ve zuai a, mahse ngawi rengin pawnah a thu a, ngawi rengin a haw leh mai thin; chhun lamah erawh ka nu nen an kal ngei ngei thin thung. Tun hnua ka ngaihtuah let chang hian, Chawngte a lo ngai ngawih ngawih thin te kha, chiatni-thatnia thurualpui tur a nei ta lo kha a ni berin ka hre ta. Khawthlang lam mikhual mitthi an awm erawh chuan zanlai a ni emaw, eng hun pawh nise, ka nu nen an kal ngei ngei thin. Khawvar hun an nghak ngai lo. Hetiang lamah hian ka pa hi ka tluk lo khawp mai. Kum 55 a tlin tawh hnuah pawh zan khawdur leh khawpui ri dur dur karah ruang zuiin 402 truck hnungah a la chuang zak zak asin.


Zunthlum leh thisen sang

            Ka pa hian thisen sang leh zunthlum a vei ta hlauh mai a. Rinaiin a zunthlum hi a sang thei a, a thisen sang pawh hi, sang thei tak a ni. Ka pa sa duh leh tui tih ber chu vawksa hi a ni a, hetia thisen sang leh zunthlum a neih hnu hi chuan a ei chak ber pawh ei ngam lovin a insum ve hle thin. Kum 2004 kum atang khan a thisen sang lutuk vangin a mit a khawlo ta a. Gauhati lam te pawh kan pan ve zak zak na a, a hnu ah chuan a mitmu a pawt sawi a, a hmai a pawt sawi tan ta bawk a. A mit a lo danglam ta mai hi amah pawhin mak a ti a, a chang chuan a nuih te pawh a za deuh hial thin. Hemi hnu phei hi chuan a inkiltawih a, mihrang daih kianga awm phei chu nuam a ti lova, a taptawm hle a, khawtlangah a hmel a lang khat ta hle a ni.       

Malignant tumour

            Tuk khat chu ka pa a dam lo va, a khua sik ser ser a, khumah a mu a. A nghawng ka en sak chu a lo vung bur mai. Doctor entir turin ka sawm a, naktip maia ka nu zin lo haw nghah a duh vangin inentir chu kan thulh ta a. Ka nu lo hawn hnua an inentir chuan ka pa nghawng chu cancer a lo ni reng mai. Ka va rap in thin ava thawng tehreng em. Cancer tih hian thihna rim a nam nghal tlat. Cancer hi first stage vel anih chuan tihdam a la awlsam tih ka hria. A cancer hming chu lymph nodes carcinoma a lo ni a. A rang thei ang berin Aizawl panin ka nu nen, ka nau nen an phei ta a. Heta tang hi chuan kan hmalam hun thim zia ka hria a, enge kan chungah lo thleng dawn ka suangtuah lawk ngam lo. A chhe ber pawh thleng tura inpuahchah lawk a ngai tih erawh ka hre chiang. Aw, cancer hi ka va han haw tehlul em.


            Ka pa khan thil ei tha thei chu nise lei sak kan huam asin maw le. A duhzawng sanghate chhum a ni a, vang eng ang pawh nise kan zawng tang tang thin. A tuihang chauh a in theih hnu thleng pawh khan lei tur kan la zawng zel a, a man thin kan hriatte pawh kan chah lawm lawm anih kha. A dam theih mial takah tia tawngtai dam thei kan pan thin te, zut thiam leh khawih thiam kan pan thin zozai te kha... miin tha an tih ang chu beiseina sang tak nen kan han ti ve thin tak na a, beidawnna mai chauhvin min hmuak leh si. Thla tam tak chemotherapy treatment laa Aizawla kan awm hnuah doctorin "Beisei tur a awm ta lo, last stage a ni tawh e," tia ka nu a hrilh tuma ka nu rilru mangan zia te kha aw.


           Cancer hi a rapthlak a, a veite na tuar lai hmuh chuan a lo nat zia leh a lo rapthlak zia a hriat reng mai. Duh thlan theih chu ni ta se, thi tur rau rau ni ta ila, cancer hi chu ka thlang lo chiang khawpin ka ring. Mahse, cancer veite hian Pathian lam hawina hun tha tak an nei a, an thih boral hnua chhungkaw khawsak zel dan tur te rel felin, thurochhiah fel fai tak an siam hman bawk a, an thlarau chhandama la awm ve lo te paw'n inhmuhchhuahna hun tha tak leh Lal Isua hnena inlamletna hun tha, khawngaihna hun, an nei thei thin. A lehlam taka ngaihtuah chuan, na hre hman miah lova thih thut ai chuan cancer vanga thih chu a thlanawm hle lawi si awm e.


Tuar a chhel

           Cancer natzia kan hre theuih ang a, ka pa pawh hian na a ti khawp mai. Mahse, inleng te awm lai leh an hriat turah chuan a rum ri duh lo hrim hrim a. A lu na lutuk, ngawi renga a indawm kun ngawih ngawih te kha mitthlain ka hmu reng thin. A sipai tan laia an man tuma an dawp chhuah zawh lo tuma an sawisak nasat zia leh thi mai tura an kalsan dan an sawi thin te pawh kha ka hrechhuak rum rum mai. Ka pa hian mahni ngeia inthiar loh chu a duh reng reng lo. A damloh nat viau pawhin khumah zun leh ek thiar a duh lova, amahin bathroom a pan ngat zel. Amaha a kal theih loh pawhin kai chungin bathroom a pan thin. A damloh chhung hian zun leh ek thiar sak ngaiin a awm duh lohrim hrim. Hetiang hi anih tlat avang hian a ruk tak chuan kan ngaih pawh a la tha a, hetiang em hi kan thlen mai pawh kan la beisei pha lo asin maw le.

Kha ni tak kha aw

            Dt 18.4.2006, Thawhlehni tuk zing a ni a, a ei theih zawng sanghate lei tur kan hmu zo lo, sangha lian kan han lei a, kan chhum a, a tuihang kan pe; mahse a lem thei tareng reng lo. A lem chhun pawh a phuh chhuak leh vek. "Ka awmah hian min hnawh tlat, damdawiin i pan ang u" a ti ta mai a. Kan insiam nghal sawk sawk a. Kan insiam chhungin ngawi rengin, a rukin, thei leh thei lovin bathroom lam a pan a. A lo chhuak lam chu, a kal pai khut khut a, rang takin an va dawm vat a.

           Chumi tuk chaw ei khamah chuan damdawiin kan pan ta a. Motora kan chuan lai pawhin chau takin a thaw kawk kawk a, en mai pawhin thawk a harsat hle a ni tih a hriat reng mai. Damdawiin kawtah rei mawi tawk kan nghah hnuin step chho zet maiah ka pa chu ka paw chho ta a. Keimah aia palian zawk leh rit zawk thin ka pa chu a lo zang tawh kher mai. Hei hi ka vawi khat puakna a ni a, chu chu khawvel awm chhunga ka puak tawp berna a ni ta nghal bawk. A damna tur chu nise, nitin puak pawh ka hreh lo asin maw le.

            Aw, kan damlai ni te hi a lo va rei lo tak em. Damna duhin damdawiin kan pan a, mahse kan thihna tur  khuanu ruat chu kan pumpelh thei chuang si lo. Damdawiinah darkar tam kan awm hman lo va, damdawiin kan pan ni, Dt 18.4.2006, chawhnu dar khat leh a chanve velah he khawvela let leh ngai tawh lo turin a thlarau a thlah ta; ka pa a awm ta lo.  Dam leh hram inbeiseina nen damdawiin kan pan a, damna run pawhin ka pa damna a thlen zo ta lo. Thihna leh nunna inkar hi a lo va zim tak em. Ka sawi a, che tur a awm tawh lova, ka au va, min chhangtu a awm tah lo. A ban chak tak te kha tha nei lovin a vawt ngiai tawh. Mi tam tak zingah khua ahar ngawih ngawih a, ka bing chuk chuk a, ka insum zo lo. Vawi khat na reng reng chu ka pa tan ka biangah lungngaih mittui a luang ta. Kum kha leh chen a hnung ka lo zui thin ka pa kha tunah chuan zui tur a awm ta lo.


            Hla phuah thiam chu ni ila aw, heti hian ka ti mai tur:

Hlim leh lungdam tea kan lenlaiin

An sawi cancer hrang vangin maw

Ngaihlai zuapa'n dairial a chang ta. 

Fam dairial chang a rihsang mual i liam ni khan

I hraileng leh i thai duhlai hrilh a hai ngei
Kan tuar an vanpui a lo chim e.
 

I tello chuan e, zuapa, ka run chhung hi

Luah loh run iang a dai ruai e

Damlai kawng chhuk chho zawh hi

Kan zuam mawlh lo i tel lo chuan.

                 Hla phuah thiam ka ni ve miau si lova le, chuvangin heti hian ka'n chham zawk mai teh ang:

I sul i hnu leh i hlimthlate mai hi maw 

I hraileng te'n kan chantawk ni ta le.

I hlim nui ri leh i zai ri mawi te kha

A cham reng e thinlai ruk ah

Chhungkim tea hlimlai ni te 

A chuai zo ta, i tel lo chuan.


Tlangtin mualtin hruta kan tuanna
Sirva te riahrun tukloh ramdai 
Mahriak te'n ka rawn fang leh e
Awmkhua a har, lung a leng ngei e.

Kan ngai em che, aw zuapa nunnem

Hringmi changin lamang lo kir leh rawh.
Kir zai rel a rem loh pawn e
Tawnmangah tal lo leng n'ang che.

Cancer hi 'nga ti nge a hluar em em le?

            Heti taka cancer a hluar ta mai hi enge a chhan ni dawn le? Kan ramah hian enga ti nge cancer a hluar tak em em le? Kan chenna hmun a that loh vang chu a ni lo phawt a. Kan lifestyle vang hi anih ka ring. Kan ei leh in tam tak, kan ei dan phung leh kan ei thin te hian cancer min thlen thei niin a lang. Kan ei duh zawng a tawp em em a. Kan tui tih zawng te hi a tawp leh a tenghneng lampang a ni tlangpui. Kan thil ei duh leh kan tui tih zawng te lah hi ei chin tawk kan hre der bawk si lo. Kuhva hi kan ei nasa hle a. Hnamdang pawhin an ei ngei mai. Mahse mizopa kuhva ei ang em ema nasa hian hnamdang hian an ei ka ring lo. Cancer thlen theitu thil hi carcinogens an ti a. Heng carcinogens te hi kuhva rah ah te, meikhu ur avanga "inting" ah te, meizial/vaihl ah te hian carcinogens an awm bawk. Kuhva tih thlum nana kan hman thin saccharin (mono-sachharin) te pawh hi normal cell atanga cancer cell-a a inleh laia tanpuitu tha ber (promoter) niin an sawi bawk.

            Radiation pe chhuak thei elements thenkhat te hi kan leilungah hian an tam a ni mai thei bawk. Hei hi chu ka ring vak lem lo. Han tam na se chuan hman a hmanah khan an hmuchhuak daih tawh ang chu.

         
Zuapa tel lovin chhungkua:

             Ka pa hova hlim taka kan nuih dar dar lai te kha khawvel vir vel hian a herliam pui ta a, kan tan chuan nunhlui mai an chang zo ta. Kan nunhlui te kan hlimlai te zawng zawng kha mitthla ah mai lo chuan hmuh tur a awm ta lo. Pa uap lum loh chhungkua han nih tak mai chuh a va huphurhawm tak em. Tunah chuan hmeithai chhungkua kan ni ve ta reng mai. Thihna te hi midangte chanpual bik a lo ni lo. Kan zavaia kan chunga la thleng theuih tur a ni zawk. A then an kal hmasa ang a, a then an kal hnuhnung ang. Khawvela kan rawn luh dan hi chu a in ang tlang thawkhat a, khawvel kan chhuahsan dan erawh a lo inthlau thei khawp mai. Damlo khuma mu reng chung pawh kha nise, ka pa a la thawk theih tek tek chhung chuan chhungkaw uap lumtu pa kan la nei.

           Pa tello chhungkua hi a va lo zahawm lo tak em. Chhungkaw zahawmna hi pa ah a lo innghat thui hle a ni tih ka hre ta. Kan inchhung ka han en a, a ruak huai mai; ka pa ka va han ngai thin tak che em. Damlo, che thei lo leh zun leh ek thiar ngaia englai pawha buaipui ngaia awm tur tal pawhin lo let leh hram se ka va han ti thin tak em. I sulhnu te ka thlir chang hian lung a leng thin. Tunah zet zawng i hlimthla leh i sulhnu mai hi kan chantawk a ni zo ta.

              Hla phuah ngaihna lam hre lo mah ila, ka pa thih cham ah tal hi chuan zahna zawng zawng hnuchhawn vekin, khaw'nge vawi khat chauh tal ka'n chham leh teh ang:

Khua chuanin ami leng zawng te ka thlir

Zuapa leh chunnu hliap zar hnuaiah

Hlim te'n an leng e runin chhungah.

Senlai nau ang tahna run thim hnuaiah

Suihlung a leng, chhingmittui a hnam

Zuapa tel lo run dai khawhar ka bel

Lung lam ka vai hrilh a hai ngei e.

Awmhar suihlunglen zual chang nia

Fam rolung mual fan chang ni hian

Ai ang a thar leh thin thinlai ah.

Ka ngai thin chhung kima kan len lai kha

Theih chang se koh kir ka nuam mang e.

          

             Thianpa duhtak Ropuia Pachuau in min phuah zawm sak a, ka va han lawm tehreng em. Min phuah zawm sak chu hei hi a ni e:

Ka rel thiam lo run kalsiam i tel lo chuan,
Ro tin i lo rel thiam mang e.
Tapin i hlimthla kan thlir tufa lengten,
Mahse biak min chhawn tur i awm si lo.
Lentu ram dai leh Run-in tualah ,
I sul i hnu a chiar nghian e,
Aw!! fan leh ka nuam mang e nang nen;
Mahse nang zawng dai riaiin dairial i chang tawh si.

              Enge maw avanga inthenna hi chu engmah lo mai a nia, thihna vanga inthenna hi chu chatuan hawlh phak a ni tawh si. He khawvel hi chu inthenna ram mai anih hi. Pa tel lova inchhungkhur pawh hi a khawharthlak ka ti a nia....nu leh pa tello chuan chhungkua a va khawharthlakin a va ruak chiang dawn tak em. Chhungkaw zahawmna chu Pa ah a innghat a, pa tello chuan chhungkua a zahawm thei lo. Inchhung a reh ruih a, khua ahar a, a damlai hmel leh a nui hawk hawk lai hmel hmuh tur a awm tawh lova. Tunah zet chuan a thlalak thlir tur chauh kan nei ta. A hringmi taksa in he khawvel chhuahsan tawh mahse, kan thinlung chhungah hian kan dam chhungin a awm reng tawh ang a, a damlai ni te kha kan mitthlaah a cham reng tawh ang.

             A damlaia ka pa hla duh em em, Redemption Singers ho hla sak (a phuahtu ka hre tlat lo) hmang hian ka thuziak hi ka'n tlip ang e:

Chu ram mawiah chhungkim tea,

Kan inkhawm hunah chuan

Beram No fakin kan zai ang

Thlarau chawlhna ramah

     Lungduh inthen a awm tawh law'ng

     Hmangaih ram nuam

     Thlarau chawlhna ramah

Kea kan zin thin lai kha

            Tunhma kha chuan khaw kar kawnga zin turin ke ngatin kan kal tang tang thin. Kal chhung a reiin rin aiin khaw inhnaih tete te pawh kha kan thleng har em em thin. Tunlai angin pheikhawk chhuat chhah leh dup nuam, bun nuam tak tak awm hek lo, puan pheikhawk se, tenis pheikhawk var leh rubber pheikhawk te kha kan bun ve phak awmchhun a ni mai a. Zinkawnga bun atan chuan a pan lam deuh mah mah thin. Silipar hi a invaw thlup thlup duh deuh na a, bun a hahdam ru phian thin.

            Ka pian leh murna, ka seilenna hmunin a zir miau si lova, naupan lai atangin kein ka zin zing malh malh hle. Chung hunlaia ka zinkawng zawh chanchin tlemte ka han phawrh lang ve reng reng ang e.

Kea ka zinchhuah hmasak ber kha

            Kea ka zin hmasak ber chu ka nutei pasal neih dawnin a ni a. Anni kha Lungrang khuaa innei tur an ni a. Chutih lai chuan tlangah an la awm a, motor kawngpui lamah insawn an la awm mang lo. Kum 7 mi vel ka ni a. Kein Chawngte atangin Lungrang kan pan a. Chawngte phai atangin Rualalung panin kan kal ngat ngat a; ni a sa si, a hahthlak ngei mai. Kawng chho awm miah lovin zawl hlir emaw chhuk hlir emaw awm se ka ti ngei mai. Chawngte leh Lungrang inkar hi kilometre 21 a ni a; ka la naupan tehlul nen, kein ka kal chhuak ve parh mai. Kea ka zin hmasak ber a ni a, ramhnuaia sava hram ri hrang hrang hriatte kha nuam ka ti a, ka hlim ngei mai. Hmanhmawh hauhlo leh muangmara kal kan ni bawk a, chau hauh lovin kan kal thleng ve thak mai. Hemi tum hian kawngsirah satel lian deuh mai, dum ren run, kan chhar nghe nghe. Ka la naupang hle na a, ka zinchhuah hmasak ber a ni bawk a, tun thleng ka theihnghilh thei lo.

Ruahin min nan

            Vawikhat chu ka la naupan viau laiin Lungrangah kan zin a. Kan zin haw lam chuan kei, U Valtea leh U Seimami te nen kan kal ho va. Anni chuan an thawmhnaw bakah ka thawmhnaw min ah sak a. Keiin sairawkherh ka ak bawk a. Lungrang leh Rualalung inkarah ruahin min nan ta a. A tirah chuan ka kal hah vangin lum ka ti a, ruah a han tla chu nuam ka ti ngei mai. Naupang ruah do thang tih takah ruah han do chu nuam ka ti kher mai. Mahse, a sur tam tial tial a le, a nuam ta reng reng lo; ruahtui taksa ah a dir tluk tluk a, ke pen a hrehawm a, a vawt bawk a, nihliap lah kan nei si lo; changel hnah an sik chhum a, kan khum ta far mai a. Zinkawngah ruah a sur chuan changel hnah khum hi a lo zia khawp ani tih ka hriat phah.

Ka la hriat reng pakhat

            Vawi khat chu Lungrang atangin Pu Thanhlira nen Chawngte lam kan pan a. Sairawkherh ka ak a. Ani'n plastic bur ah tuisik niawm tak a khai a. Chawngte lam panin kan kal ta a. Naupang kalpui a ni bawk a, a hmanhmawh bik lova, muangchangin min chhawm pahin a kal a. Rualalung leh Chawngte inkar, Sairiltui chhak kan thlen hian kawngchhak lam a rawn ri sul sul a. Vawilehkhatah rul lianleh sei tak mai, dum zer zawr a rawn lang a, kan zawnah tak mai chuan a rawn tleng tlang fua mai a. Mihring hi rinaiin a lo tuanran theih a niang e, kan zuang kang zawk mai a. A thaw fua in ka hre nghe nghe. Ka hlau kher mai. Pu Thanhlira zuang kang zawk, tla leh khan a thil khai kha leiah a nghat chawrh mai a. A plastic bur chu tetakte hian a pawp ta hlauh mai. Zu a rawn put chhuak a.

            A kutin a hup, a rawn putchhuak zel si. A tan chuan kal chak a tul ta. A theihtawpa chaka a kal chuan tam tak a put ral hman lovang a, tam tak a save hman dawn a ni tih a hre reng. Chak takin a kal a, keiin theihtawpin ka um a, min kalsan a hreh si, a rawn hawi let a, min nghak leh thin a, a hmelah a hmanhmawh tawh tih a lang reng. Khaw kar kawng ramhnuaia naupang han kalsan ngawt chu a hreh bawk si. Ralkhat hla takah kan inzui a, theihtawpa chakin ka um a ni deuh ber mai... Sairiltui luite kan thlen chuan kan kal fo tawhna a ni bawk a, ka thla a muang, min kalsan mahse ka hlau tawh lo.  Chuta tang chuan khua a hla tawh lova, km 3 vel chauh a ni tawh bawk a, ka hlauh tawh loh thu leh min kalsan mai turin ka hrilh a. Min kalsan chu a hreh khawp mai, mahse thiante nen krismas ruaithehna tur changel hnah sata kan kal fona a ni bawk a, ka hlauh miau si loh vangin chak takin khaw lam panin kalsan ta a.

Kal chungin ka muthlu

            Zan khat chu  kan sitting room ah mu chungin radio ka ngaithla a, ka muthlu lawp lawp mai a. Chutihlai tak chuan kan YMA hruaitu a lokal a, Rualalungah kawthalo vangin mi tam tak an dam lova, tlangval tlawmngai thenkhatin damdawi han pek chhoh a that thu a rawn sawi a. Ka insiam a, rei vak lovah damdawi akin thian dang 4 nen zan khawthim karah torch light nen Rualalung lam panin kein kan kal ta a. Rualalung kan thlen chuan zinglam dar 1 bawr vel a ni tawh a. Riak lovin dar 3 bawr velah kan haw thla leh nghal a. Rawlthar mut duh vanglai a ni a, kan kal chau bawk nen. Zing lam dar 4 bawr vel ah chuan kal pahin ka muthlu vel. Mutchhuak tawngkhawngah chuan kal pahin a lo mutthluk theih tlat nia maw le. Mak tak a ni, han sawi fiah vak ngaihna pawh ka hre lo. Lung ka chhuih palh a, a na deuh bawk a, ka harh nghal kawk mai.

Driver to vanglai kha

            Khang hunlai khan motor a vang em em a. A awm chhun pawh buhfai thiar motor  Jeep leh Jonga an ni deuh mai a; tin, sumdawng thenkhat te'na an hire motor kha a tlan zeuh zeuh bawk a. Motor khalhtu khan ngaihsan an hlawh thin kher mai. Khang hunlai kha driver te'n ngaihsan an hlawh ber lai a ni hial maithei. Driver hmelhriat nei chhungkua kha chu an itawm thei asin aw.  Nu leh pa in an be tha a, nula lahin an pak huam thin bawk. Driver han sawi kai takah chuan an handyman te kha an va khawngaihthlak thei tak. Jeep kha a thi zing si, a thih apiangin hmalamah an tlan phei a, an herh nung ta thin a nia, a hautak thei khawp mai. Motor engine cover rang taka hawng thin tur leh motor hnuaia zangthala mut mai thei turin an in ready reng bawk. Kawng chhiat lai phei chuan motora chuan lai leh kea an kal lai kha a inzat thuakin ka ring thin. Kumpui lingletin motor an zui a, an la khalh thiam tha-thum lo a nia...... Kha tih hunlaia driver kan ngaihsan zia kha aw. Mipa naupang chuan driver nih kha kan chak ber a ni fo thin.

            Vawi khat chu Lunglei atangin ka haw dawn a, Lungsen bus ah ka chuang a, Chhumkhum ah ka chhuk a. Motor a van em avangin chaw ei kham veleh ka suitcase puanin ka tuam a, ka hnungpuak a. Chhun nisensa hnuaiah, a hmaa ka tih fo tawh thin angin km 53 kea kal turin kan khawlam panin ka chhuak ta a.  Km 18 vel ka kal hnuah One trone a rawn tlan hlauh mai a. Ka chuang ve ta a. Driver chuan min be ve bawrh bawrh a, a fel khawp mai. He driver nen hian a hnu kum tam vak lo a liam hnuin Shillongah M.Sc. zirin kan la in class-mate dawn a ni tih hi, hetih lai hian kan hre lawk bik lo reng reng...

           Rubber pheikhawk bun chunga zin chhuah chang a, slipper ken theihnghilh palh hian ke a va rimchhe duhin a va han hrehawm chiang kuang tak e aw... Kea kal a that ve em em na pakhat chu motor ruih a awm ve lova, rem leh rem lova bus banga kai eng pherh duai khawpa luak a awm ve lo. Pawisa kan save a, luak kan save bawk. Tin, ka hriat chian em em pakhat chu, mahni chauhva khaw kar kawnga kea zin hian kal chak a awl thin bik khawp mai.


            Tunhmaa kea kan kal lawp lawp thinna kawngpuiah te khan duh duh huna chuan theih turin motor service a awm tawh a, diak chiau per pur kara motor kan nawr tang tang thinna ah te khan motor kawngpui tha tak a bawk dum zar tawh bawk. Khawvel hi a va lo changkang chak tak em. Hmana zualko tura khaw kar kawnga kan tlan ngat ngat thin te pawh kha, hmeh keuhva "Hello" tih hmangin kan liamsan ta. Hmm... kea kal a tlem tial tial a, hna hram thawh a tlem tial tial bawk a; chutih laiin chaw ei a tui em em tho si, thau mai loh chu hmabak a awm ta lo anih hi. Kan thau kung kung poh a ni ang chu. A dam hian han dam phawt mai ila......

A teuh thiak thiak thin mang e

           Ka hun tawng tawh thenkhat liamta ah khan vawi tam tak thin han phut zawkna tur ka tawng nual tawh a, chungte chu ka han ziak ve mai mai teh ang.

Li thuk lam pan la, sangha man turin....

           Vawikhat chu ruah a tla siap siap a. Kan len hlui tawh ka thui tha a. Zartea a lo leng a, "I len i thui tha a ni maw, ka len ka va la ve ang a, luimawng lamah len deng ila," tiin min sawm a. Tichuan le, Petera iangin lendeng tur chuan luimawng lam kan pan dun ta a. Rei pawh kan la deng hman lo. Suar tawntirh leh suar tawpna lai velah hian nghatun, tun mitsen ang chi kha a awm duh riau va. Man ngei tumin ka len chu ka han theh pharh duai mai a. Thing hnawk a lo awm chu niin. Suar lah chu a khauk em em leh nghal a. Siam tumin ka pan phei; lung nal ka rap pial a, ka tawlhthlu ta. Ka banah len hrui sei lutuk a inthlung si, suarin min len a tum, min len thei si lo, ka ding thei tawh si lo, ka talbuai chu a ni nghal deuh der mai. Rang takin Zartea chu a rawn tlan phei a, len chu a phih ngheng ngheng a, a thler ta a. Ka chhuak thei ta. Tlema tlemah famdairial ka chang thelh alawm maw le.

Thingkungah khuai nena inkhuainuaina

           Lungranga kan awm laiin, vawikhat chu ka ninhlei thehlei-dangkha (hming dang a nei em ka hre lo) kungah a rah lawh tumin ka lawn mai mai a. Chu thingkungah chuan khuai, khawisanghar a lo awm chu niin, ka hre si lo va, a kakpui ka thleng chho va, khuaibu chu ka tawn darh ta, min rawn bawr huk mai a. Ka talbuai viau a, ka tlak loh nan ka invuan nghet a. A chak thei ang berin thing atang chuan a tawlh in ka tawlh thla a. Ka vual tet tut mai. Thingkunga khuaibu tawn darh palh chu a tihchi loh khawp mai.

A pa lutuk a, gelatine kep a seh vel

           Ka pa hi luikal nuam ti chi a ni a. Gelatine an keng a, hlawhtling takin sangha an rawn hawn teuh thin. Vawikhat chu pen chhin tle deuh ver vawr hi ka hmu a, ka ipte ah ka khung a, sikul ah ka keng a. Sikul ah chuan ka khalh ka khalh a, ka hmuam bawk a. A hmawr lehlam chu ka seh sawi bawk a. Sikul banlawk laia ina ka haw chu, ka nu leh ka pa chuan gelatine kep bo an lo zawng nasa chu niin. An lo buai khawp mai a. Ka kuta ka thil ken chu an hmu a. Pen chhin emaw ka tih kha gelatine kep lek chu lo niin. Ka hmuam a, ka seh bawk sia, an hlauthawng ngei mai. A seh puah theih leh theih loh chu tunthleng hian ka la hre chhuak ta chuang lo.

Motor hnuai ah

          Kan naupan lai kha chuan driver hi kan han ngaisang mai main khawp a. Naupang chang kan ni lo, nula leh tlangval, nu leh pa chen khan driver an dah sang thei khawp mai. Personal peon dik tak handyman an la nei zui a nia. Driver kha chu tu inah pawh han  lenglut se, rei an thu hman lo, thingpui no a ri nghal rak rak zel thin.

          Krismas lai vel a ni a, zan khat chu naupang rual ho hi jeep ah kan chuang a. Kan zai tuarh tuarh a, kan hlimin kan te chel chul mai bawk a. Tichuan helipad hnuai kawngah kan chhuk a. Kan ri luih luih mai. Jeep chu a in turn dawn a. Hmalamah a tlan hlek a. Bei tumin kan tlan phei a, a daing a, a rawn back let thut mai. Thiante an kiang hak a, kei a laia awm chu ka che ve hman ta lo. Ka tlu a, motor ka chungah a awm a, a thim mup a, rnaupang au tuar tuar ri leh ri bawp bawp ka hria. Ka hriat leh chuan driver Pu Seikunga'n min pawm a, ka tap nasa kher mai. Ka lu a bawk a, lka ke a pilh nuan bawk a, chu bak chu na ka nei miah lo, ka him pial mai. A ke in min rap lo kha ka vannei kher mai. Thil thlen hun chhung kha a rei lova, engmah han sep rawtui belh tur a awm lo. A teuh ther ther asin aw....

           Mi motor tlan laia bei kha kan ching hle a. Zan khat pawh mi jeep tlan laiah kan bei ru a. A tlan chak si a, chhukna hun a a awm lo. Chutah le kan han zuangthla mai chuh.....duh vang reng ni miah lovin motor kawnglaiah kan lum thal let tawp tawp a, kan pilh nen nuan mai maw le. Khami tum atang khan mi motora beh ruk kha ka sim ta niin ka hria.

          Kan naupan lai khan driver ho kha kan ngaisang hle a, anni pawhin min tichhe ngam bik lo. Motor sil tura luia kan kal te khan, driver hovin an sil ve meuh lova, naupang ho khan kan sil sak deuh vek thin. Driver tawngkam chhe deuh ho motor ke kha chu zing lamah a lo thep deuh ngei ngei bawk. Motor ke hawlh thep mai mai te chu harsa hek lo le... Naupang be chhe deuh ho kha chuan zingah an motor ke an pump taih taih zel.

Tuilen laia lui hleuh kai

          Vawi khat chu Chawngte lui len laiin kan sikul naupang ho lui lamah kan tlan thla sup sup mai a. A lui te zawk chawngte lui hian a lui lian zawk tuichawng lui a zuk fin a. A lui te zawk kamah kan awm a, a lian ho khan a chhak lam atangin an hleuh a, lui lian zawk nena a infinna thlen hmain an hleuh kai sap sap mai a. Keini a te deuh ho chuan hmuhnawm ti takin kan thlir reng a. Chutah le, ka thawk lawk a, ka thawmhnaw ka phelh sauh sauh a, vawilehkhatah ka dive lut a, ka thleuh phei ve ta mai. Rin aiin tui a lo khauh a, min len thla dawr dawr mai. Ka theih tawpin ka hleuh tang tang a, ka kai zawh ka ring ta lo; ka kai zo lo anih chuan a aia lian zawk tuichawng lui ka hleuh a ngai dawn tihna. Hahthlak tak a ni ringawt. Ka kai zo dawn lo tih a chiang tawh, chutih lai tak chuan a lian ho zinga a hleuh kai hmasa pakhat , tui la dai mekchuan hneh takin ka banah a rawn vuan a. Ka him ta. A lui te zawkah mah ka chau a nia, a lui lian zawk chu ka cho lo khawp mai.....tuilen lai lovah chuan ka han hnehsawh mai mai nen. A teuh thiak thiak mang e.

Electric current man theih loh

          Vawikhat chu kan hostel a awm ve pakhat hian "Kei hi chu current in min man ve thei miah lo, a mak khawp mai," a ti thla zen mai a. A man theih leh theih loh lah chu kan hre ve der si lo va. Tum khat chu kan room ah current a siam mawlh mawlh mai a.Chutia a siam lai chuan bed switch ka on thut a, ka off leh nghal a. A lo man thei tho chu niin, a sa rap mai maw le.

Khawnvartui thuk (stove)

          College kan kal laia hostela kan awm laiin khawnvartui hmang chi thuk (stove) kha room tinin kan kawl deuh vek thin a. Thingpui in chak changa han hman mai kha a rem reuh va, zan riltam hunlai taka thingpui min chawh rik tir rak rak thei tura hmanraw tangkai ber pakhat a ni. Tumkhat chu, ka khawnvartui thun a lo tam deuh nge, stove set a fuh lo zawk nge ka hre tawh bik lo, a alh ta hluah mai. Ka au vak a, ka room thenawm atangin ka putea fapa Enzauva a rawn tlan lut a, stove alh nasa tawh tak chu tukverh ah a rawn paih chhuak ta a. Ka han inen chiang a le, hmunphiah ka lo hum a, kawngka bulah dingin gas alh lai chu ka lo thlir reng chu niin. A ho kher mai. Hmunphiah kha chuan ka vawhlum awm tawp si lova......

          Sawi ta sa sa, sawi zawm ang.... Vawi khat pawh Chawngtea kan awm laiin Chakma in a kang hluah mai a. A kang lai en tur te leh thelh tur tein an tlan phei hum hum mai a. In pakhat mai kang lovin in hrang hrang a kang kai a. Kan thianpa Rinpuia pawh Chakma inkang tantir mek ah a tlan lut a, ngaihtuah mang hlei lovin bur chhia a pawm teuhva, bang kilah a thu reng asin le..... A inthin harh meuh chuan a nuih a za si, rang takin midang rualin a tlan chhuak ve nghal.

         Tunlai chu thutak pai ren run ziak tur pawh ka hre lo. Mahni tawkah ka hul tlat mai. Mahni experience  holam tak tak te hi, tihian ziak mai mai ila a nih mai hi maw.

Panlai nun ngaihawm

             Thenkhat te'n thiam takin an naupan lai chanchin an ziak thin a. Chhiar a nuamin a ngaihnawm thei thin hle. Mi tih thik ve niawm fahranin tunah hei, ka han ziak ve ta rup mai chu a nia. Mite ziak chu a tluk dawn lo tih hre reng mah ila, tihian ka blog lama lo awm ve mai mai atan ka han ziak ve ta rawih mai anih hi. Khang hun hlimawm tak tak ka hman ral tawh zozai te kha, koh kir theih rual an ni tawh lo. Mahse, ka tan chuan nimin lawka thil thleng ang mai kha ani fo thin. Enge maw chang hi chuan khang hunlai te kha ka ngai vawng vawng thin. Khawvel inher zel hian hun leh ni a liampui a, khang kan panlai hun nuam leh hlimawm tak tak te kha kumkhua atan a liampui tawh. Tunah zet zawng hmanlai an chang zo ta. Suangtuahna mitthla ah erawh nimin lawka thil thleng ang maiin a fiah em em thin.

Vawkpui nghal

          Vawi khat chu Lungrang a kan awm laiin vawk kan vulh ve a. Vawkchaw ka pek apiangin vawkpui nghal zet mai pakhat hian kan vawkchaw chu a lo chhuhsak thin a. Tum khat chu ka ning lutuk, inchhungah ka tlan lut a, ka kelkawm (hokey stick) ka chuh a, ka tlan chhuak leh a, kan vawkchaw ei saktu chuvawkpui ngei mai chu a hnungah ka theihtawpin ka'n vaw ngheng mai a le. A let tawp a, a tal nawk nawk mai. Chutia a leh tawp tawp takah chuan ka hlauthawng leh si, miin min lo en thup bawk nen. Nakinah chuan engti tiin emaw a  rawn tho va, a kal leh ta mai a. Chu vawk chu a fing ve tho a niang, vawi khatte mah kan vawkchaw a rawn chuh tawh ngai lo. Chumi tum chuan ka vawk vuak chu a thi mai dawn emaw ka tia, ka zam chhe hman asin aw.

            Vawikhat chu kan kawmthlang tengtere kunga tengtere rah chu a perha perh thlak kher tumin ka perh ngat ngat mai a. A hnu deuh ah chuan ral lehlama in atang chuan an au ri laih laih ka hria, ka han ngaithla chiang chu "Tunge maw ni dawn le, han en chiang deuh teh u," tia an inau ri ka hria a. Ka tenrtere perh lai chu ka chawl chiang asin aw.

Mau tawlh

             Pawl kua ka zir kumin vawikhat chu kan unaupa, kei aia la naupang zawk nen luihnar lamah mau sat turin kan chhuak a. Mau hmun a tam a, sah tur pawh a tam. Chawngte P lampang ramah mau kan sat a. Kan duhtawka tam kan sat a, thei leh thei lovin luikawr ah kan hnuk thla a, tichuan lui kan thlen thla thei hram a. Kan mau sah sa kan tawn khawm lai velin, a tlang lawka antam huan siam lai pa pakhat a rawn chho va, min en vung vung a, kan mau sahna hmun te min zawt a, kan hrilh a. A ngawi vung vung a, "Kan huan ami anih chu," tih pahin, kan mau sah sa, a tha tha a thlang a, min laksak ringawt mai anih chu. Mauhmun a ni a, mau a tam em em a. A duh chuan a sat ve thei tih kan hre reng. Mahse, amah kha patling upa lam tawh a ni a, kan ngam der si lo. Kha pa thiltih dan thing lutuk leh naupang mausah sa pawh chhuhsak duh mihring kha ka haw tawp hleithei lo.

Ka chhungte ka bum

             Tlang lama mau put aiin luia mau sahsa tawlh hi a hlawk zawk a, a hahdam zawk bawk. Vawikhat chu ka ipte ah chempui leh sairawkherh ka ak a, balhla ka pai bawk a, ka chhungte hnenah lui mawng lamah mau tawlh tura kal ka tum thu ka hrilh a. Luimawng lam panin ka chhuak a. Lui ka thleng thla ta maw tihah ka ngaihtuah chiang a, luimawng lamah mau ka sah chuan hah taka lui ka thlen thlakpui hnuah chho zawngin mau ka rawn nawr chhoh a ngai dawen a. A hahtlak tur zia ka ngaihtuah a, ka peih ngang lo, tichuan luihnar lam panin ak kal ta a. Chumi tum chuan mau lian tha tak tak leh sei tak tak ka sat teuh mai a. A nuam deuh nge, duh aiin hun ka lo ren lova. Lui ka thlen thlaka ka intawn fel chuan khua a tlai lam tawh hle a. Khua ka luh dawn chuan khua a thim ruai chu a ni tawh mai. Ka haw har vangin ka chhungte an lo mangang a, luimawng lama kal tur anga ka insawi miau avangin ka pa mangangin luimawng lamah min lo zawng. Kei lah luihnar lamah ka kal daih si. A zialo asin aw.....

Lawng kar

          Vawi khat chu kan naupan laiin Chawngte lui ah lawng kan kar mai mai a. Chutih lai chuan mikhual zurui thenkhat an lo kal a, an pawr em em mai leh nghal a. Ka lawng kar laiah chuang lovin ka thianpa, kei ai maha te leh chhawng zawk lawngah chuan an chuang ta a. An zinga pakhat chuan lawng chu a sawi vak vak mai a. Kan en reng a, ka thianpa chu a zam kher mai. Thei leh thei lovin a khalh phei ve tang tang a,  zurui pakhat chuan lawng chu a sawi lei vak vak mai a; vaukam an thleng a, an thian dang te chu lei ah an chhuk mai a. Zu rui zinga pakhat, rui phur pheng chu thuamhnaw ha tup chungin tui ah a zuang thla ta mai. Tui chungah rei a tak a lang lo, a tla chu a ni chawpchilh ta mai a. A zia lo vin hrilh a hai asin aw......Luia awm ho kha naupang vek kan ni a, tuman an tanpui thei lo. A thian te lah chuan an pui ngam bawk si lo. A thianpa pakhat tui hleuh thiam lo khan vaukam atanga lo thlirtu naupang ho hnenah, "Khu, khu, khu, pui ta che u, pui teh u...." tiin a au tuarh tuarh a. Naupang tan puih ngam chi zia zang a ni si lo. Naupang mai chu ka ni ve tho na a, lawnga chuang ka nih miau vangin ka hlau lo. Ka lawngin ka um phei a, a tlakna lai ka thlen phei meuh chuan tuiah a pil tawh. Naupang ve mai ka ni a, ka zuang lut ngam bik der si lo. Vaukama awm naupang ho chuan puitling an pun a, a ruang pawh rei ngial zawngin an inliluh chhawk zak zak mai. A pawi ka tiin ka khawngaih asin aw.....

Khawmpui

           Vawikhat chu TKP khawmpui hmangin Lungrang ah kan zin a. Khawmpui a tiakni tuk zingah chuan hnatlang kan nei a. Vanduaithlak takin bottle keh ka rap palh hlauh mai. A thi duh khawp mai a, ka pu a lokal a, "Lei in han rap ve te reng reng hi, in rap na thei chawrh chawrh lutuk alawm maw le," a rawn ti ringawt. Min hauh a duh ve si, ka thiam loh a ni bawk si lo, tikhian min hau chu a ni ve tho mai.

Krismas hmangin Chakma khua ah

            Vawi khat chu Chakma khua Sedailui ah krismas kan hmang a. Kan thlen tlai ah ka ek chhuak lutuk, insum zo lo kha, lungpui phenah ka e. A tukah krismas sa la turin mizo khuaah kan kal leh daih. Kan kal hlanin ka ekna bul chiah li chu baptisma chan nan an lo tifai a. Ka ek chu a langsar ta viau ni tur a ni, an lo thianfai vek. A zia lo asin aw... Baptisma chu an chang ta hlawm ngei a. Chumi hnuah sakramen kan ei dawn a, chakma pa ho pawh an thu ve laih mai. Chhang them kha an sem a, chakma pa pakhat khan a la a, a laksa kha a fapa naupang te takte khan a chuhpui ta tlat mai. A hawihai mai mai asin.

            Hemi tum vek hian kan krismas hmang zo, a tuk maiah kan haw tawh dawn a. Chhuatah kan mu thap mai a. Chumi zan ber kher chu ka va haw mai mai tak em. Chhuat lai taka phulraw ban an phun ah khan ka han kep chho tai tai mai chu niin. Lawn laklawh laiin ka thangharh ta. Thenkhat an lo la meng, sawi tur reng ka nei lo. Inlukhupin ka mu hmaks.Hemi tuma kan krismas hmang hi chu a hnuah min fiam nan tak an hmang a, kan nuih pui rei khawp mai.

Thingpui leh ajinomoto

           P.U. ka zir lai hian ka Pu te inah ka awm thin a. Kan in kha biakin bul maia awm ani bawk a, ka pu lah kohhran upa a lo ni bawk nen, inkhawm ban hun velah hi chuan kan lun thei lut lut khawp mai.Thingpui hi ketli te ah kan siam sa a, inkhawm bang lo lut apiang kha kan lo hlui ta thin a. A thenin a thlum an duh a, a thenin a hang, a then a sen thlum, a then a sen hang..... a buaithlak ve thei zek thin. Zankhat chu uluk takin thingpui ka lum a. Ketli te ah ka chhung chhuak a, bawnghnute ka pawlh a, chutah chini ka han pawlh leh a, a tui hmel mai mai asin aw..... Inkhawm an lo bang a, sem theih mai turin ka han thli chhuak a. Sem hmain a thlum leh thlum loh enchhin nan ka han lem pawp mai a.......awi awi awi..... a hang lutuk, a hang lutuk. Khawvel thingpui zawng zawngah a la hang ber mai awm e. Ka uak nghal tuarh tuarh mai. Chini emaw tia ka lo thlum ve ngawt kha, chini a ni reng reng lo, kan ajinomoto lei khawlsa ka lo telh ngheng chu niin. Ka thingpui in tawh zawng zawngah a la hang ber a, a tui lo ber bawk.

Chungu dissection

           P.U. ka zir lai vek hian Zoology practical ah chungu zai hi kan zir thin a.  Ka ten deuh bawk a, ka zai tui thei lo thin hle mai a. Practical ah pawh ka zai fuh lo thin khawp mai. Zan khat chu chungu an hram chuah chuah mai a. Man tumin kan unaupa Tai-a nen kan chhuak a. Kan man nual reng bawk a. Kan tihlum phawt a, tichuan bedroom ah kan keng lut a, ka dissecting box kan la chhuak a; dawhkanah kan kilh bet sauh sauh a, kan zai ta mial mial mai a. Kan chan darh hneh khawp mai. Chutah bedroom ah ka pi a rawn lut thut mai. Hmanhmawh lutukin kan chungu zai pherh darh vek tawh chu ka ipte ah ka hnawh lut nghal rawk rawk a.  Ka ipte chu a vawt raih raih mai. Kan lo inchhawp hnawk bawk si, kan hmel leh chezia a hmuhin ka pi ngaih a tha lo, ka ipte puar pung mai a han en chiang chu le, kan chungu zai darh vek tawh hnu, a ril nena ka iptea ka hnawh hnawn hnuk mai ka han phawrh chhuak a leeeee......ka pi paw'n tun thleng hian mak tiin a la sawi chhuak thin. A hnuah a bawp kan hem hmin a, kan la ei zui. Rinai takin a tui phian lehnghal.

Ka vawikhat ram kal vena kha

            Vawi khat chu kan naupan laiin ka pu Vanthuama'n an huan ah min hruai ve a. A fapa Zartea nen kan inkawm rual a, kan pahnih in kan kal ve a. An huan hi khua atanga km 3 velah kawngpui atangin a peng a. Kawngpui atang pawh hian kan la kal nual mai. An huanah hian thei kung chi hrang hrang a tam hle a. An vau a lui hi luite  pahnih infin a ni a, a lui hi a te chhe lutuk lo va, luite pangai, kang ngai lo a ni a, li te pawh a awm ve. Fur lai phei chuan kan a harsa hle thin a ni awm e. Lakhuih, ser leh kawiam te kha ka la mitthla thei. A hnuaiah panhnah a zam nasa hle bawk. Ram la kal ve ngai lo tih takah nuam kan ti kher mai. Thei kan lawh a, kan ei a, luiah kan inbual bawk a. A ral lehlamah khan ka hmelhriat Pu Kawlha te'n huan tha tak an nei bawk a, tin an huan ah hian dil te an nei a, leilet tha tak an nei a, an riahchialh bawk a. An nu ber khan a fate a auva, keinin naupang a tih takah Zartea nen a au apiang in kan lo chhawn zel a. Kan awmna a rawn thleng, a fate ni lovin keimahni kan lo ni si, a hrilh a hai ngei mai. A pawi zia kan hre lo, ka pu in min hau hrep te kha mak kan ti hle zawk a. Chawhnu lamah chuan enge ka rilru ah lo awm thut ka hre lo, a rukin ka haw daih a. Ka pu te khan ka haw daih a ni tih an hre si lo. Min lo zawng nasa hle a ni awm e. Lui hnar lam nen, lui mawng lam nen min zawng a, tlema li awm deuh hlek kha chu min lo en uluk viau ni tur a ni. Min phek zawn hle dawn ani tih ka hre miah lo. A hnuah mi dang daihin ralkhat atanga ka haw lai min lo hmu a ni awm e. Tlaia an lo haw chuan ka nu hnenah an mangan zia leh min zawn nasat zia te sawi pahin thei min lo hawn sak te min rawn pe bawk a. Naupang a chu ni lo ila chuan min haw ngawt ang. Min vuak pawp pawp an chak ngawtin ka ring hial.

Coconut kunga lawn

           Kan naupan lai hian mi coconut kunga lawn ruk kan ching hle a. Coconut kungah kan lawn a, a rah hring, a tui nei tawh chin kha chu kan thlak thla hmiah hmiah a. A kung hnuaiah kan thutchilh sauh sauh a, sairawkherh kak hmangin kan chhu chawrh a, a khi kar atanga a tui lo chhuak chu tui ti takin kan dawt khawlh khawlh thin. Coconut lawh ruk hual kha kan nei thin a, a khat mawi tawkin kan lawh ru deuh reng mai. Mahse SIB quarter bula coconut kan lawh ruk erawh kha chu min hmu a, min hau. Ngawi rengin kan kal kiang a. A hnu kar hnih ral hnuah kan va lawh leh chu, mak min tih hmel ngei mai. Min hau leh a, an tawng kan hrethiam si lova, kan inmelh hrek hrek a, ngawi rengin kan kal leh mai. Vawihnih min hauh hnu kha chuan kan lawh sak zui ta lo. Chawngte khawlum hnuaia coconut tui dawt khawlh khawlh kha chu a lo nuam em a ni.

Cyclone a tleh e

           A kum zat chiah ka hre chiang ta lo, 1991 emaw kha a ni ta mai thei. Zan khat chu cyclone a tleh chiam mai a. Hemi kum hian ka pu te inah lehkha zira ka awm lai a ni a. Mut hi ka han duh burh burh khawp mai a. Chumi zan pawh chuan thli a tleh nasa, thenkhat rawn tlanlut pawh an awm nual. Tlangval pakhat zan leng haw kha a rawn tlan lut bawk a. Thli hlau tak mi a ni ngei tur a ni, "Thli nat lutuk vangin khi lai tuizem phen ah khian ka tawm a, tuizem khi a a rawn puar pawp pawpin ka hria" a rawn ti lut.  Kawmchhakpa Pu Sainawla pawh an in a tluk vangin a rawn tlan lut a. Mahse mut a chhuak miau sia, khumah kan mu bawrh bawrh mai. Ka pu mangangin "Tumah mu su, hetiang thli tleh rapthlak karah an mu burh burh ngai lo," a tia. Min thawng tho vek. Upa hovin an ti thin pawh a ni mahna, ka pu chuan "Zahngai, zahngai" a ti mawlh mawlh mai a. Nuih duh rual kan ni bawk a, "zahngai" a tih mawlh mawlh chuan kan nuih a tiza tlat, a rukin kan lo nui cher cher. Tukverh darthlalang phen atangin rangva thlawk var zauh zauh thin kha kan hmu thei a, "khu pawh, khu pawh, a thlawk leh ta," kan lo ti thin a. Ka pu khan mak min ti ngawtin ka ring. Mutchhuakin min zem, kan meng rei ve thei ta ngang lo. Men rei ngawt khan awmzia a nei si lo va, Tai-a nen a rukin kan mu daih. Kan inlukhup hmak a, kan mu tui bawk a niang chu, zinga kan harh meuh chuan kan mutna bul skirting a lo awm tawh reng reng lo. A kaw huau mai a, kan blanket sin lai chu a lo huh hnuang mai bawk a. Mihring hi hetiang em em hian a ni maw a lo muttui theih thin tiin ka ngaihtuah let fo thin.

           Khang hun lai te kha a va ngaihawm thin tak em. Vei ren run kan nei lova, ngaihtuah ngut ngut kan nei lova, chungkaw harsatna te kan vei lova, rualawt em em in kan awm hek lo. Zan thla eng hnuaia zai mai mai te kha nuam kan tih hunlai kha a ni a. Kan neih chhun chhun kan lungawipui mai a, kham taka ka mut theih a, puar taka ka ei theih chuan ka lung a awi em em thin. Khang hunlai te kha a ngaihawm thin khawp mai. Tun hnua ka ngaihtuah hian mihring nih chhungin kan naupan lai kha kan rilru thianghlim hunlai ber niin ka hre ta.

Two wheeler leh keimah

            Mi fate'n nisa, ruahsur leh kawng khu hre hauh lova car nalh tak taka an tawlh zel zel lai hian tkei ve hi zawng, two wheeler hi ka neih ve phak tawk anih miau avangin two wheeler nena kan inchukha dan bak hi ziak tur ka hre ve lo. Two wheeler nei pha chin kha ka lo ngaisang em em a, ka han nei ve ta cheng a, eng teh ual ka nihpui ve si lo. Mite chuan an luck phah a, kei ve chuan ka nat phah thin. Mi te chuan an thawh chhuah hmangin an lei a, kei chu ka nu leh pa te'n min lei sak ve thung.

Ka scooter mawlh mai kha:

            2001 kum khan a hminga hna nghet ka han thawh ve takah chuan ka nu leh pa te’n scooter min lei sak a. He scooter hi LML Select II a ni a. Kan lei hma ni chiah zan ah kan unaupa in ama scooter hmangin khalh min zirtir a. Hemi zan hian ka tlan ve nghal mai bawk a. Venglai kawng chhukthla ah 1st gear ah ka lut a, clutch released ka la thiam chiah lo kha, min phih ngheng mai. Kawngpui zau lai ah kan tlu ri rum rum a. A ri a rin tawh naka laiin signal light buzzer a la ri zui. Tluk tawh hnuah accelerator thlah mai nachang ka hre si lo,  a rik hian a ri hum hum mai a, zan reiah thawm a ring duh kher mai. Ka vawikhat tlukna a ni a, thawm a ring bawk, a na bawk.

            A tukah scooter chu kan lei ta a. Khalh zirin zotlang lamah kan tlan chho va, kawng zau laiah kan tawlh leh ta anih kha. A va han na thin tak e aw. Zah a sawi theih tawh loh. A na miau si a, kawngsirah ka thu ngawih ngawih mai. A na a han reh a, kan tlan chhunzawm ve leh mai bawk a. Mi pawhin an khalh thiam a, engah nge ka khalh thiam loh bik nachhan tur ka hre tlat lo. Keiman ka khalh a, engmah la khalh ve ngai lo tih takah scooter thar khalh chu a nuam ngei mai. Chanmari lamah kan tlan phei zel a, MVI an lo duty chu niin, khalh min zirtirtupa chuan “Ding rawh, ding rawh,” a ti a, ka buai leh ta tlat. Ka duhna hmunah ka ding thei lo. MVI duty ho bulah kan ding thei hram. Driving licence ka nei si lova le, office lama sawi fel atan ka document min laksak ta anih kha. Kan haw nghal nal nal asin le.

Chet chhiatin bul ka tan

            A tuk lehah chuan ka hnathawhna hmun lamah ka ken chhuah ve ngei chu a ngai ta. Ka va han huphurh tak em. Ka thawhpui thenkhatin scooter thar ka neih an hre tawh si a, ka keng ngamlo anih vaih chuan min nuihzat hle dawna hriatna ka nei tlat. Kan unaupa pastor Zartea a lokal hlauh mai a. Ani chuan, “I khalh ngam a nih phawt chuan ka chuang ngam” a ti heu mai. Chu thu challenging tak chuan ka dawihzepna a um bova, tichuan ka thawk lawk a, ka hnathawhna hmun lam pan chuan kan tlan ta a. Traffic point kan thleng a, mawihnai takin signal light ka han ti eng va va mai a. Beisei loh takin ding turin min ham ta tlat mai. Ka han ding a, traffic duty chuan "Khawnge i helmet?" tiin min zawt ta mai. Rang takin ka lu ka dap vat a, helmet reng reng ka lo khum lo chu niin. Ka hrilh a haiin ka va zak tak e aw. In ami helmet kan va la leh te te a, tichuan a bul atangin kan tlan chhuak tha leh ta a. Hmanhmawh loh bik vang pawh ni bik miah lovin kan tlan muang ngei mai. Kawngtluanin ka thla a muang reng reng lo. 'Engtin nge mi te hi 3rd gear in an tlan ngam bik le' ka ti rilru neuh neuh kawngtluan a. Kawngkawi tinah horn ka pe pah zel bawk a. Pathian zarah tluang takin ka hnathawhna hmun chu kan thleng ve ta hlawl mai. Tlan mai hi chu a harsa lo, din thuta han tlan chhuah leh lai tak h hian ka buai tlat zel. Clutch thlah lai tak hi harsa ka va ti thin tak  e aw... Chet chhiatin bul tan mah ila, ka che chhe reng bik lovang.

            Vawi khat chu ka scooter brake hi a hnuailam ah an lo kam a, hetia an kam hian brake chu a full lo deuh hleka rap reng tluk deuhthaw ka ni a. Tlai ban hun a ni a, ka han tlan chhuak chu, a tlan muang ngei mai. A tlan chak thei thlawt lo. A lir thei chang chang chu a ni deuh ber e. Hrethiam hek lo i, mak ka ti ngei mai. Serkawn kawng chhuk thla ah pawh first gear hmangin theihpa tawpa speed chungin ka rum thla hem hem mai. Ka hriat chhuah hnu chuan ka nuih a za miah lo.

            Vawi khat chu Lunglei thana bul traffic point chhakah khian ka tlan chhuak thiamlo tlat ta mai le. A thlang lawkah traffic police an duty bawk si. Ka han tlan chhuak dawn a, clutch ka han hmet tlum a, gear ah ka dah a, ka han tlan chhuak tur chu ka thei ta tlat lo mai. Ka ti thi zel a, motor a tam bawk si. Ka va han buai tak em. Ka bei rei bawk a ni ang, thlan a tla bat bat ta mai. Ka buai lai chu traffic police in min hmu ang tih ka hlau bawk si. Chulai hmuna ka lo park kher kher ka inchhir zia kha. Thiana a lokal hlauh va, tlan chhuak tur han inpuih vak kha a rem chuang si lo. “Tihian rap nung la, ka nawr hlek che ang a, tichuan chhukah hian a nung chungin i tlan thla ang a, nakinah kawngchhuka i tlan laiin gear i thlak dawn nia,” min ti a. A sawi ang chuan ka han ti a, chu buaina atang chuan ka fihlim thei ta. Ka lawm asin aw....

          Kha ka scooter ka duat em em, duat tak chung si a, sawh rang nuaih khawpa ka tluk khuk luih pui thin kha, engtin awm ve ta zel ang maw...

Bike ka nei ve ta:

            Scooter hi chu leg-guard a awm ve loh avangin keini ang tluk khut khut ching tan chuan kawl reng chi pawh a ni lo, taksa a rim duhin ka pilh nen nuan fo mai a, a ninawmin a zahthlak lek lek tlat thin. Chuvangin kan hralh leh ta a, a aiah bike kan lei ta zawk a. Bike chu a ke a lo lian ta hlek bawk a, chuan a nuamin kawng chhia ah pawh a sawh a nep deuh hlek ta. Bike ka neih hnu pawh hian tluk khut khut ka bansan chuang lo; mahse, a hmalamah leg guard a awm a, a hnunglam rang chhe tur hi sari-guard in a veng bawk a, a zia ta khawp mai.

            Vawi khat chu ka tlai bang ka haw thla, dim takin ka in khalh thla a, ka hmaah bus a tlan a. “Min pel thei e” tihna niawm takin driver chuan min signal a. Ka tlan thla, chutihlai tak chuan thlang lam atangin chak takin bike a rawn tlan chho, lo ding ta mai ila a zia tur a nia. Ka buai ta tlat mai. Ding lovin ka tlan thla, kawng ka kian e ka tia, ka side lo lamah ka peng; bike lo chho chuan ka tlan thla a hmu a, kawng min lo kian ve tho, kan inkenna lam a in ang si, hreh chung chung leh peihlo chung chungin kan insu ta anih kha.

            Vawikhat chu ka bike in Chawngte pan turin zinglam hma takah ka chhuak a. Ka chhuak hma bawk a, ka tlan hmanhmawh hranlo hle a. Kawng lakah tlangval pakhat, kan chhungte, sumo seat chang lo, seat a chan loh vanga sumo hnunga bet tai mai chu ka um phak a. Ka khawngaih vangin ka bike ah ka chuantir ve ta a. Pachang khua kan pel a, thlamuangtaka kan tlan laiin, kawngsir nalah kan tawlh mai chu le, a hnunga ka mi phurh rihna force nen, a chetin ka che hman reng reng lo. Lung pawngah bek vaw chawrhin ka tlu. Helmet full-face ka lo khum hlauh kha ka va vannei tehreng em.

 Zinkawng khawhar thlak

            Vawikhat chu Sunday tlai dar 3 bawr velah Lunglei lam pana haw turin ka tlan chhuak a. Kawng thui lam ani a, km 225 bawr vel tlan tur ka nei. Ka huphurh ru lawk ang reng hle. Seling ah chaw dawr inhawng pakhat a lo awm hlauh a, tui ti takin chaw ka ei a. Ka chaw ei kham, Chhim lam ka han hawi phei chu, khua a dur duk em em mai a, kawl a phe zuai zuai bawk. Hmabak a ko ngei mai. Ka zan tlan ta a, motor a vang bawk a, tlan a nuam ang reng khawp mai. Kawngah motor tawh tur a awm loh vangin a khawharthlak hle a. Serchhip ka thleng phei chu le, ruah a lo sur nasa chu niin. Ruah chu a lo han tawh vangin, min nan lo hlauh va; ka vannei ang reng khawp mai. Mahse, Serchhip pelh hnu atang chuan chhum a zin nasat vangin kawng hmuh a lo harsa ta a, ka tlan chak thei ta reng reng lo. Vawi tam tak nalah ka tawlh a, mahse kawng thlang lama ka tluk thlak loh vangin ka lung a awi tho zel. Pangzawl ka pel phei a, khua a vawt tawhin chhum a zing na sa tawh hle mai a. Ka tawlh leh zauh thin vangin ka tlan chak ngam tawh lo. Pangzawl daia thlahrang / ramhuai an hmuh thinna hmun, tuna thlanlung niawm tak an phun tlar thutna hmun ka tlan pelh lai saw’n ka tlan fimkhur a nia aw. Ka mitsirin ka melh zeuh va, thlarau hmuh ve mai ka inring hle a, thla eng ri riai hnuaiah chuan thlanlung te chu an ding tlar thut mai si a. Khalai hmunah kher kha chuan engti kawng mahin tluk ka tum reng reng lo. Thlarau kawrvar ha hmuh ve ngei inring tak chungin muang changin ka tlan pel a, eng em chu ka hmu ta lo va, ka thaw ta huai mai.


            Tum khat chu ka nupui nen, ka fapa upa zawk nen, damlo kan turin damdawiin ah kan kal a. Damlo kana rei tawk tak kan thut khawfual hnuah haw turin kan chhuak a. Bike ah ka thu a, ka fapa a rawn lawn ve nghal a. Kan nu chuan a thutna tur a vaw fai thuk thuk a, a vuak fai hnu khan a hruk fai belh chu niin; a thu ve nghal mai emaw tiin ka tlan ta mai a.  Kawi khat kan pelh hnuah ka fapa in "A pa, khawnge anu kha?" a'n ti mai chuh, a rang a rangin kan tlan let leh nghal. Hei hi ka chet fuh loh ber tum niin ka hria. Tun thleng hian kan la nuihpui kan la nuihpui thin.

Tluk khut khut hi sim a lo harsa a nih hi

            Vawikhat chu Republic YMA Hall Gym ah ka kal a, hah hnep hnawpa ka thlan ka tih tlak hnu ah, hostel lam pan turin ka tlan chhova. Republic veng kawizau chhak kawng kawi lai takah sawn ka bike accelerator a block ta mai anih kha. Accelerator full in a in pump a, ka thlah a, a let leh thei ta lo; kawngkawi ah pawh full speed in ka tlan ta mai. Foot-brake ka rap a, a ding zo teuh lo, theihtawpin handbreak ka’n hmet mai chu, dar dinglam sawh chawrhin ka tlu ta mai anih kha. A va na mai mai e aw.... Thla khat vel chhung chu ka dar a nat phah.

            Vawikhat chu ka thianpa nen kan lengchhuak a, khawlai kan fang kual mai mai a. Serkawn lam atanga kan haw thla chu, bazar kikawn kawngpui kual zau lai takah ui hur rual an inum a, kan tlan lai takin kawng an rawn cross thut mai. Ka ding thut a, ka hnunga chuang ka thianpa a rawn dawk chhuak nghal zawk. Ka bike tlu tur theihtawp chhuaha ka dawm kan tang tang pahin ka thianpa ka mitmei a. Ani pawh hreh chung chungin kawngchhak lam side drain ah a dive thla dalh dalh mai. A rawn chhuak chho leh lam hmel chu a tur ngun mai. Nuih ngam chi a ni miah lo. Khang uihur ho kha chil ta mai mai ila kan che chhe lo tur.....

             Ka scooter neih lai a ta tawh tun thleng hian, tluk hlau reng renga khalh ka ni thin bawk a, ka tlanna lai tur kawng bak ka melh hman lo. Khaw dang ka hawi hman lo hrim hrim. Thian te'n min lo au anih pawhin, nasatakin zaiair nen, au chunga min lo vai vak vak anih loh chuan ka hmu ngai lo. Hei vang hian induh nih ka hlawh fo va, kawngsira thian te'n min lo vai ka hmuh loh thin vanga zahthlak an tih thin thu pawh ka dawng nasa malh malh thin hle. He ka hri vei thalo tak hi, thalo ti hle mah ila, tun thleng hian ka sim thei chuang lo anih hi. 

Ka bike hi

            Ka bike hi a tangkaiin khawi ilo han chhuah lawk lawk nan ka hmang rim hle a. Ka duhna hmun apianga min hruai a, a chhuk a chho, a sur a sa hnuaiah pawh nise, phunnawi hauh lova min kalpui chat chat peihtu awmchhun chu ka bike ngei hi a lo ni. A hah thu a sawi lova, a lungawilo ngai lova, a phunnawi ngai lova, a puin kal tura ka duhna lamah chuan lungawi takin a tlan vut vut zel thin. Mi te bike ang phak ve lo mahse, mite bike anga nalh leh chak ni ve lo mahse, ka bike neih chhun ani miau va, ka tan chuan a lo hlu ber mai. Kei chuan kawr mawi te, kekawr mawi te, pheikhawk te, eitur tha tha nen, chenna in nen lam ka duh a, engmah duhtawk chin reng nei lo leh rualawt reng rengin ka hun ka hmang thin. Ka bike erawh hi chuan petrol leh oil bak mamawh a nei ve lo. A lungngai lova, a tap lova, a phun nawi ngai lo va, thenawm khawveng te a rel lova, englai mahin min phatsan ngai lova, lungawi takin kei, a pu thu thuin a awm mai thin. Ruah a sur chang hi chuan 'a chung khuh theih dan awm se aw' tiin duhthusam awmze nei lo ka sam fo thin. Bike a tluk te hi a lo zahthlak reng reng hleinem. Ke pahnih chauh a nei a, amahin a ding thei lo va, amaha ding thei tur chuan kamki chawp te a ngai a, tlu  thin pawh nise a awm ve tho alawm. Tlu miah lova ka tlanpui thei te hi mak tak a ni zawk asin. Ka bike neih chhun hi chu aw......ka va chhuang tak em.

Zirna kawng chhukchho Part - III (Kan vangkhua)

(Ka thuziak tlawm te, tlawmngaih chhuaha min chhiar sak thintu te chungah lawmthu ka sawi e)

Zirna kawng lamtluang a thui lua e:

            Zirna avangin mahni vangkhua pela puanthuah khaia chhuah a ngai a. Zirna chuan thenrual tha, chhung leh khat laina, thian te nen min kuai hrang fo thin. Hlimna tam tak ka chan a, thian ka chan a, ka vanglai leh ka thatlai khaw hranah hmanral a tul thin. Heng te hi zirna ina a ken tel a lo ni miau si. Kan khua hi thingtlang khaw chengker a awm mah nise ka pian leh murna a ni a. Englai mahin rilru atangin a bo thei lo. Kum tawp exam a lo zo va, thian te chuan mahni inah hlim takin exam zawh an lawm nghal mai a. Kei ve erawh chu hmabak ala ko thin ngei mai. A engamah hmain haw na tur pawisa ah ka buai nghal pang thin anih kha. Shillong a ka awm laiin, vawikhat chu ka chhungte pawisa min thawn ka dawn har luat tuk vangin thiante'n min hawsan vek hnuah mahniin NEHU Campus ah ka awm khawtlai a; mahni duhthlan vang reng a ni lo bawk a, a khawharthlak duhin a nuam duh lo kher mai. Thiante haw tur ka thlah tlai phei chuan ka khua a harin rilru a nguai ruih mai. Zan a lo ni a, thiante nena kan inkawm hlimna hostel building lian tak pawh a reh ruih a. Han hawi chhuak ila far thinghmun ngaw mai lo chu hmuh tur reng a awm lo. Zan khawthiang reh ruih hnuaia chhawrthla engin ral lehlam ramngaw a chhun en uarh te chu khawhar takin ka thlir vawng vawng anih kha. Kha zan zet kha chuan lung a va han leng tehreng em.

             Kumtawp exam kan zo va, Shillong atangin thian te nen night bus in kan rawn tlan chho va, kawng lakah an bedding an tlawh thla a, mahni inlumah an lut nghal zel a. Kei atan erawh hmabak a ko thin ngei mai. Thian te hovin Aizawlah min tawpsan vek a. Aizawl ka thleng nge thleng lo, Lunglei pan tur night bus ticket ka buaipui nghal a. Ka thuamhnaw bus station counter ah ka hnutchhiah sauh sauh va, tihtur nei hek lo i le, hun khawhral nan khawpui chhunga lamah ka lut phei. Hun khawhral hrim hrim kha ka tihtur anih avangin a changin cinema show ka en a, a changin AR lammual ah football khel ka en thin bawk. Tlai lam a lo nia, Bawngkawn lam ah bawk phei lehin, night bus bawkin Lunglei lam kan pan leh ta. A hma zana thiante nen hlim taka busa titi a, chuan ho kha, titi pui tur an awm tawh lo. A khawharthlak tawh thin khawp mai. A tuk zingah Lunglei kan thleng a. Ka tihtur hmasa ber chu Chawngte pan tur bus emaw motor emaw zawn a ni. Shillong lama ka awm hnu hi chuan Chawngte ah pawh bus a lo service ve tawh a, kawnglaka motor chan te, kea kal tauh tauh ngai thin te kha a lo ni ta lova, a zia khawp mai.  Hahchawlhna hun reng reng awm lovin Chawngte bus ah ka insuan lut leh a, nilengin kawng mam lo tak maiah kan han insawh thla leh ta anih kha. Tlai nemah Chawngte chu kan han thleng a. Kan khua hi chu a lum nuam thin bawk a, Shillong boruak nen chuan a inthlau thin ngei mai. Hnung leh mawng a kham ut ut a, mut a chhuak em em bawk. Mut chhuak eng ang mahse thian te'n leng chhuak turin min rawn sawm a, len chhuah ve nghal mai a tul bawk si.

Kan vangkhua aia nuam a lo awm lo:

             Kan khua hi chu aw....khawpui atangin hla teh mahse ava lo nuam tak em. Kawtlai te diak per purin, bumboh teh mahse, kawngah te chuan vawk ek leh bawng ek te let thal pheng phung pawh nise, he khua aia ka lunglai luahtu khua dang rreng reng a awm lo. A aia nuam leh changkang zawk khawpui ah te zirna avangin chengin awm thin mah ila, englai pawhin mitthla ah kan khua a cham reng thin a, kan khuaa haw hlan ka nghakhlel em em thin. Khawpui atanga haw ve ta na chu, thenrual tha leh khawtlang mite’n ka tlin tawk lohna te min hmuh kan sakin min haider sak a, mitak hlatak ah ngaiin min thutak bawl a, khawpui chanchin te, ka lehkha zir dan te min zawt a. Kei pa tawngkam thiam lo ber kam liam changin min kawm ve laih laih thin. Khawpui ah kha chuan han hawi vel ila, tumah thian leh hmelhriat an awm lo. In a tam, mahse len luh ngamna ka nei lo. Mihring an tam, mahse chhungkhat, laina, thian hmuh tur reng an awm lo. Kan khua ah zet kha chuan tu inah pawh han lut ila, ka ngampa em em a. Han hawi vel ila hmelhriat, thenawm, laina, vek an ni si. Kan inlen pawh a, kan titi hova, chawhmeh kan insuah a. Thenawm hnaivaiah insa mek an awm chuan ban khur chawh te, inchung chih te, dap chik ah te  theih ang angin kan inpui tawn thin. Aizawla ka training lai khan ka thianpa’n in a sa a, ni 3 chhung chu ka tha ka thawh ve kha. Hetiang hi thingtlang lamah chuan kan tih than em em a ni. Kan khua hi chu nuam deuh asin. Khawpuia dere mai leh tu khawkha ngaihsak hlawh lo kha, kan khuaah chuan cheng hnih te,aaa, cheng thum ah te ka kaisang thin.

              Kan khaw nu leh pa, a lian a te, a tar thlengin mi an duhsak em em thin a. An phak ang tawk zelin an duhsakna min hlan ve thin. Vawikhat ka chawlh hmang haw pawh, ka thiante nen kan leng chhuak a. Kan venga pitar fel tak pakhat hian min hmuh veleh min chibai pahin, “M.Sc. i pass tawh tho te chuan B.A. te hi zir ve tawh ta che,” tiin duhsak takin thurawn min pe nghe nghe a. Chumi tum chuan ka thiante an lo nui hak nghe nghe.

            Mahni khua han haw thlen tawh hnu ah pawh exam zawh lawm lam a lang thei chuang lo. Kum khat pumhlum ngawt khawpuia ka awm bo avangin chhungkua in min mamawh takzet tawh a. Ka awm bo hlanin ka chhung te’n theih tawp chhuahin hna an lo thawk tang tang a. Lehkha ka zir ve theih nan tiin neihthinglung khawngin leh puk chawp hialin sum an seng ral a. An theih tawp chhuahin tha an khawhral ani tih ka hmuhin awm mai mai thei ka ni lo. Ka thian te chuan kumtluanin an inchhungkhur tan hna an thawk a, chhung te tana chhenfakawm tak niin an theih tawpin chhungkua an dawm kang a. Chutih laiin kei ve erawh thawh chhuah reng nei lovin chhungte thawh chhuahsa tlakral tu mai ka ni si. Ka chhungte, ka nu leh ka pa te, ka unaute hi chuan min lo va hmangaih tak em. Keimah avangin thawmhnaw tha an inbel ngam lo va; an thawmhnaw lei ai, an sahriak lei ai, chawlhni tuka an sa hmeh tur leina ai.......sawi sen pawh a ni lo, ka tan an zuah hrang zel a. “Mama hi mi zingah a lo rethei lutuk bik ang e,” tiin an ei ai min thawn zel anih kha. Ka chhungte chungah hian lawmthu sawi tur ka va ba nasa tak em.

            Hetiang taka ka tana ka chhungte an inpumpekna avang hian ka chawlh chhung chuan hna engpawh ka thawk thin. Mau ka pu a, huan ka hung a. Ka pa nen ramah kan kal a, thing kan kit a, kan tan vek a. Put tawk lek lekin kan hem phel a, kawngah kan thiar chhuak vek a, motorin kan trip haw a. A chang leh lui mawng lam ami thing kan tan a, lawng hmangin kan phur haw thin bawk. In kan thlen vek hnuah ka ek te vek a. Chu ka thing eh khawl sa chu kumtluan daih tur khawpa tam ka chhek khawm thin. Lenden nuam ka tih avangin ka hunawl ah chuan len deng turin lui lam ka pan fo thin bawk.

Zirlai nih chuan taihmak a ngai:

            Zirlai nih chhung hi chuan khawvel nawmna te hi, mi te angin kan chen ve ngam lo chu anih hi. Zirlai nih laia pawl thil neuh neuh, kohhran leh khawtlanga inhman nasat lutuk hian kan nih tur ang kan nih loh phah fo thin. Hei hi keimah ah pawh a chiang hle a. Vawikhat chu College Student Union ah ka inhmang ve hle a, a hruaitu ah te hial ka tel ve; hemi kum hian B.Sc. ka failed phah. Ka inchhirin ka sim chiang asin aw. Zirna kawngpui kan zawh lai hian fimkhur a lo ngai khawp mai. Kan thiante ho nun zalen tak tak leh lehkha zir ngai ve miah lova an awm laiin, kei ve chu lehkha zira inkhung chawrh chawrh a lo ngai a. Zu, drugs, ganja, meizial lakah inthiarfihlim a lo tul a. Nulat-tlangval inngaihzawnna te hlei hlei hi tuar zawh a har thin. Zirlai nih chhung chuan taihmak reng a tul a, thatchhiatna hi mi tamtakte tlukchhiatna a ni thin. Zir tlem na na na chuan exam hall ah hriat chhuah tur leh ngaihtuah chhuah chawp tur a nei tlem nge nge thin. Taima taka zir tang tang thin te, beidawng duh hauh lova zir hram hram thin te, a zira zir tam hrim hrim te hi, a tawpa hlawhtlinna chang thintu te an ni. Zir thatchhia leh zir tlem te bawk hi an failed leh thin; an passed ve chhunah pawh an invawrh sang hlei thei thin lo. Lehkha chhiar peih, chhiar tam, taima leh zirna boruaka inchiah tam na na na chu, a thil hriat a lo tam nge nge a, tam tak theihnghilh bawk thin mahse, tam tak a la hre tho thin. A theihnghilh ve loh thil hriat a tam miau avangin exam hunah a tangkaipui hle thin. Zirlai nih chuan mahni duty hriat reng a tul a, zirlai kan nih ang chiahin lehkha zir kan thupui ber tur a ni. Zir tam avanga thi an awm lo va, zir tam avanga hlawhtling erawh an tam khawp mai.

            Zirlai ka nih chhungin vawi tam tak beidawnna ka tawng thin. Ka thiam thei lo lutuk hi ka rilru chak loh bik vangah te ka puh thin a; thian te’na awlsam taka an hriatthiam theih mai thin ang te hi, vawi tam tak ka chhiar anih loh chuan ka hre thei mai thin lo va. Saptawng lama ka hnufual lutuk te hian min tihnual fo thin. Heng zawng zawng te hi ka la zir tam tawk loh vang a ni tih ka hre ta. Tumah a thiamsa in an piang lo va; zir chawpa thiam vek an lo ni zawk alawm le. Lehkha hi chu han zir vak a thiam chi a ni, mahse ka peih hlawl si lo. Ka thatchhiatna hian hlawhchhamna min thlen a, chu hlawhchhamna chuan mualphona mai min thlen leh thin. Kei zawng hlawhtling tlak ka lo ni mawlh lo.

Zirlai nih leh ngaihzawng neih:

            Zirlai nih lai chuan thiante angin duh hun hunah nula ka rim ve thei lova. Chuvang chuan nulat-tlangvalna kawngah rual ka pawl loh phah viau reng a ni. Mihring pangai nia tlangvala pumpa ve ta lem, tha tih zawng, star ruk riau leh ngaihzawng neih loh theih a ni bik lo va. Mahse lehkha zirna chuan tlangval tual lim lo, mi taptawm, zakzum leh tlangval zeilo min nih tir thin. Ngaihzawng pawh han nei ve sa teh mah ila, mahni khua chhuahsan a zirna run belh loh theih a ni si lova. Hlim taka lenlai ni a rei ve thei lova, kar lovah thenna turni kawl ah a lo her chhuak mai thin. Mualzapui kar dana suihlunglen tuar te hi thil namai lo tak a ni fo thin. Tunlai angin mobile phone awm ve hek lo, kan communication ber chu letter by post kha a ni mai a. Dak lah hi chawlhkar 2 hnuah te kan dawng ve chauh thin si. Biahthu hrilh nan kar a hla a, a chang a khat raih bawk thin. Chhawrthlapui arkaiden zana lung a len zual chang phei chuan lairil a fan ngaih ngaih a, chutiang chuan tawrh zawh rual loh tur khawpa a len vawng vawng chang te a tam hle thin a. Tuar zo lova zirna bansan phah hial pawh an awm nawlh nawlh thin reng a ni. Zirlai nih chhung chuan ngaihzawng neih pawh hi a chintawk hriat a tul khawp mai.

Fur khawthiang tlai tla eng mawi:

            Hetiang vel thuartham suangtuaha ka rilru ka sen chhung chuan ka han dak chhuak a, khua a lo tlai lam tawh hle a. Ruah pawh chu a lo han tawh reng chu niin. Chhum ruahtui pai a kian tak avangin van boruak chu a thiang tha hle a; zo tlangsang boruak thiang tak karah chuan hla tak tak thlengin a lang fiah kuk mai a ni. Tlangdung thiang rial te chu a lang hring dup mai a, mit a hahdamin thlir a nuam hle. Hmun thenkhat lai te chu zochhum pan te tein a la bawh chiai a. Khaw eng lawmin sava te pawh an chiar nak nak mai. Rengchal, ngirtling leh um-me te pawhin an thiam ang tawk tawka khaw eng chu lawm ve in zaihla an rem a. Khua a lo tlai zel a, khua lah a thiang eng mawi tulh tulh mai si. Fur khawthiang kara tlai nitla tur kawl eng phut lawma kawrnu zai fawn hlerh hlerh te chu a inchawih kher mai. Ka room tukverh ah dakchhuakin nitla tur chu ka thlir reng a. Khawvel mawina te chuan ka suangtuahna leh ka rilru kuai herin suangtuahna ramah min chen tir a, mitthlaah hla taka ka thian te, ka thenrual te leh kan vangkhua nuam tak te a rawn lang chuai chuai a,  ka lung a tileng kher mai; chutiang chuan lungleng tak chuangin fur khaw thiang leh tlai tla eng mawi tak chu ka thlir liam ta a.

Zirna kawng chhukchho Part - II

       

             Ka ziak tui laklawh, ka ziak zawm zel dawn. Tihian mahni tuina zawng apiang leh mahni thil lo tawn tawh te hi han ziak phawt ila, nakinah thildang chu a la rawn inkahpup chaw chho ve zel mai ang chu maw. Ka thil lo tawn tawh te hian ka hringnunah hriatzauna min pe a, ka kawng lo zawh tawh te hian tawrhfeina min pe thin. Zo tlangsang zo thlifimin a sawi chet reng thing chu a phiar fip tlat thin ang hian harsatna leh manganna te'n a a chimbuai fo tawh mihring chuan hriatthiamna te, tawrhchhelna te a nei thin an ti. Thuziak hi, a hunlai bik te a awm ve a, a luh fuh tawh chuan ziak tur a tam thin hle a, a buak hian kan baw hawk hawk mai thin; thuziak mood a chen miah loh lai pawha thu tha tak tak ziak thei thin te hi an ngaihsanawm zia ka hrechhuak thin. Ka ziak kawi leh duah hmain ka zirna lamtluang chhuk chho chanchin hi ka'n ziak zawm leh tawh ang e.


Ka college admission lak ve ni kha:


            Matric ka pass khan kum 14 ka la ni a, ka pumrua pawh a la lian lo hle mai. P.U. admission lak a lo hun a, ka track pant pawl ka ha a, puan pheikhawk var ka bun a, T-shirt ka ha a, kan unaupa Taitea'n college thleng min hruai a. Admission form kan fill up a, interview a la ngaih avangin min hawsan ta a. Ka han hawi vel a, hmelhriat an vang ngei mai. An incheina a nalh hlawm si, kei aiin an pumrua a lian thuau mai bawk si a, a zamawm duh kher mai. Min han ko lut ve ta a, thu damg vak min zawt lo. Min chhawnchhaih a ni deuh berin ka hria. Ka la hriat reng chu interview board a thu ve principal Pu Lalrimawia'n Science subject a Mathematics subject lak ka dil ve lohna chhan min zawh tuma "Ka pu, ka chawk peih tawh ngang lo a ni" tia ka chhanna an nuihpui hak anih kha. Khami tuma P.U. a ka subject thlan kha a hnu zel atana a pawimawh tur zia ka ngaihtuah phak lo reng reng. Ka zir chak ber thin chu Astronomical Science a ni. Science subject lak a tul tih chiah ka hria, maths lak ngei ngei a tul tel a ni tih ka hre lo. Hria ila chuan ka la zir tel chiang khawp ang. Career guidance leh fuihna tha dawn tur ka nei ve lo kha a pawi ka ti thin. Khami tuma Maths subject la tel tura min nawr nasat zia ka ngaihtuah let hian ka future atana tha tur an lo va hre tak em. Khatih laia ka lo mawl zia leh khami tuma Maths subject ka lo la ve ta lo kha, a hnua ka inchhir thin zia te kha aw......


Shillong lamtluang zawh lai kha:

             BSc ka zir zawh hnuah MSc zir turin phai lam pan a ngai ta. Aizawl bak ka la pel lova, ka huphurh ang reng khawp mai. Shillong ah kan unaupa a awm ve a. Chu chu zuk zawn chhuah a ngai dawn a ni. Kalpui tur ka nei si lova, ka huphurh tak em. Ka puanthuah ka tel a, ka thingrem pakhat nen, Aizawl pan tur night bus ah ka inhnawh lut ve ta a. Hemi tuma ka zin chhuak tur ka huphurh zia kha aw. Mahse, Pathianin min thlahthlam ngai loh zia a rawn lang ta. Shillong thlenga kal ve tur pakhat (zaithiam Ramdina) a lo awm hlauh mai. Kan kal tumna a inang tih ka hriat a ka lawm zia kha aw. Thu in ka sawi fiah zo lo ang.

             Tluang takin a tuk zingah Aizawl kan thleng a, tlai lam chhuak tur Shillong night bus ticket kan la nghal a. Hemi tum hian kan tluang tehchiam lova. Sonapur bulah leimin in min dang rei khawp mai. Kawngchhak lam ka han en a, chhak lamah chuan sang takah tlang a ding toh lur mai a. Fur ruahtui tam lai a ni bawk a, ral lehlam tlang sang tak tak kar atang te chuan tui a rawn khawh thla var ter tuarh mai a. Thlang lam ka han en a, a hma lawka leimin in a hnawl MST bus leiin a chhilh pilna hmun te a lang chiang hle a. Motor ka intlar nasa hle a, hmalam a pan theih loh a, a tawlh hnun theih hek loh. Kan zawn chiah kan chhak lam atangin lei lo min ta se, kan sepui ruah tuar dawn tih a chiang reng. Thla a muang lo duh khawp mai.

             Tlai dar 2 velah Shillong kan lut tan a. Chhuk an awm neuh neuh vangin kan kal chak thei lo hle a. Jinkieng ah kan chhuk a (hetih lai hian a hmun hming kan la hre lo, kan chhuk mawl ve tawp). Taxi kan phar ding a, Mizo hostel kan zawng ta anih kha. Kan taxi pu ber kher lah khan Mizo hostel awmna a hre lo tlat pek a, Bivar road ah a awm thu kan hrilh. A driver pui te zawt chawp zela rei fe kan tlan hnuah kan thleng ve ta hlawl mai. Chutah zet chuan ka hah a dam ta huai mai.

Rethei bawk, thatchhe bawk:

             Ka tawn ang tawng ve hi midang an tam, an ziak lova, an puang chhuak lova, kan hriatpui lo mai mai ani. Ka thuziak te min chhiar chhuah sak thin avangin ka lawm khawp mai. Zirlai nih lai hian rethei mah ila, kan taimak tlat chuan kan hlawhtling tho thin. Zirlai nih laia rethei bawk, zirna lama thatchhe bawk, a chhia pawh a tha pawh thiante tih ang tih ve zel tum te, huau huau lawm viau te leh TV lama  fashion leh football ena zan rei tak tak thleng meng peih tho si ho tan hian hlawhtlin a har thin. Thatchhiat hi a nuam a, mahse min tichhetu a ni; taihmak hi a peihawm lo va, mahse min chawikang tu a ni si. Thatchhiatna hi zirlai nih lai chuan kan hmelma lian ber zinga pakhat a ni a, hlawhchhamna ruama min hnukluttu a ni. Lehkha thiam thin tak, rilru chak tak pawh hi, a thatchhiat miau chuan anih tur ang a ni phak lo ang; chutihlaiin, mi rilru chak vak lo pawh nise a taihmak miauva, a zira a zir tam na na na chuan a hlawhtling nge nge thin a ni.


Cinema en:

            Cinema hi Mizoramah kan en uar lo ta hle a, a thlawna TV lama en theih reng, manto tak mi zi huai huai kara cinema va en kher kha kan peih ta lo a ni maithei. Tin, kan cinema hall neih ve chhun te kha a tawp thei em em a, zurui leh KS te chantual niawm hiala mawi a ni. Hetiang tehnuai anih vang hian mipangai tan chhungkuaa cinema hall han pan kha a chakawm loh thin hle a ni. Tunah phei chuan cinema hall hmuh tur a tlem hle tawh a ni. Tuna Republic venga College of Teachers Education building dinna hmunah sawn tunhma chuan Mizoram Collegiate Boy's Hostel a awm thin a, chu hostela kan awmlai chuan zanah cinema en turin ke ngata kalin kan chhuak hul hul thin. A zan khatna ah JL cinema hall ah, a zanleh ah Zodin cinema hall ah, a zan thumna ah AR cinema hall ah. A hmuhnawm a chhuah fuh chang phei chuan kan han en nawn ngei thin bawk a. Tih fuh tum chuan zantin deuh thaw kan chhuak thin.

            Shillong ka thlen thlak veleh a rang thei ang berin admission form ka fill up a, admission form submit theih hun chhung hi a rei deuh avangin tihtur ka nei lo, interview an koh hun lo nghah ngawt ngawt mai tur kha a lo ni a. Han haw rih ngawt dawn ta ila, haw nan leh kalleh nan sum thahnem tham tak ka khawh ral leh dawn tih ka hre reng si a. Tihtur nei lovin ka awm rei khawp mai. Tihtur dang awm hek lo, han len luhna mai tur thiante in a awm lova, tlangnel taka han awmna mai tur chhungkhat laina awm hek lo, cinema hall chu ka lenluh ve theihna awm chhun a ni. Cinema Hall hrang hrang kha ka tuam chhuak hneh khawp a. Cinema ka en nin changin Bara bazar second hand zawrhna overbridge ah khan video ka en a, tin, police bazarah khan video show ka en thin bawk. Hunawl hmang tha hi ka inti thei khawp mai. Zan lam show pawh thian te nen kan en ve zeuh zeuh thin bawk.


            Cinema han sawi takah chuan, ticket chuha khasi ho nena thlantla hluama kan innek tulh tulh thin te kha mitthla hian a hmu fo thin. A mantlawm, a chhuat zawlah khasi ho zingah kan thu ve a, a changtupa a chet that chang chuan chang tum thawm a ring tha thei thin khawp mai. Ka cinema enpui ber thin Siama kha khawiah tak tuan ve ta ang maw...... Cinema ticket chuhna ah hian ka sana ka tichhe thak tawh bawk. NEHU campusa ka awm tawh hnu thleng khan cinema en ka bang thei lo, ka dawklak laklawh a, first semester ah phei chuan attendance ah ka tlak phah nghe nghe. Sunday ah Mizo Kohhran Biakin ah ka inkhawm ve zeuh zeuh thin a, Baptist inkhawm hun hi a lo fuh khawp mai. Sermon a zo chiah a, Sunday school kai lovin ka chhuak nal nal a. Chak taka ka kalin Anjalee cinema hall ah show ka en hman chiah chiah. Hei hi chu ka hre bel khawp mai. Show a tawp chiah a, khasi taxi ambassador carah khasi ho zingah chep tawka inhnawhin ka chuang ve a, Mawlai NEHU campus peng thleng cheng nga, chuta tanga NEHU campus gate thleng cheng nga. Hei kher hi chu ka vawngin ka hre bel khawp mai.


Lunglei leh Chawngte inkar kawng:

            Chawngte kawng hi a chhiat thin em avangin a lar ru phian a. A kawng a zim a, a kawng a kawi hle a, thla lai phei chuan a khu luai luai thin. Fur lai chuan a diak kawi pur thin a, a nal hle bawk thin. Bus service a awm ngai lova, buhfai phur jeep leh one trone bak a tlan meuh thin lo. Zingah Lungsen bus ah ka inhnawh thla ve tawp a, Rotlang (tunah chuan Chhumkhum tih a ni ta) ah ka chhuk a, chaw ka ei a, chaw eikhamah chuan motor chuanna remchang zawn char char a ngai tawh thin. Chhumkhum atang hian Chawngte hi Km 53 a la ni a, motor chan chhuah loh palh a hlauhawm thei ania aw..... Load thiar hmuh remchan loh tum chuan nisa lutuk laka inven nan puanin ka lu ka tuam sauh sauh a, ka "ruksai" ka ak a, chemte ka pai a, tiang ka keng a, ke in ka kal tauh tauh thin. Chhun nisensa hnuaia mahni chauhva ram reh taka kea kal tauh tauh chu a khawharthlak duh thin hle. Khawhar te, lunglen te, hah te, khaw karkawnga mahni chauhva mahni khaw lam pana kea kal tauh tauh ngai thinte hi ka tan chuan Zirna ina a ken tel an ni tlat si. Zirna kawng hi a va lo chhuk-chhovin a va lo hahthlak thin tak em.


Lawng kar:

            Chawngte khaw lai takah lui pahnih a infin a, chu lui chu kal kai tur chuan lawngah chuan a ngai thin. Inrinni tuk hi chuan mi veivak an tam thin avangin lawng khalhtu te pawh an hlawk thin hle a. Vawi khat chu class VIII ka zir kumin weekend sikul chawlh laia pawisa lak luh ve dan tur ka ngaihtuah nasa mai a. Ka rilruah lawng kar a lang tlat mai. Tuihleuh leh lawngkar hi ka pumrua phu lovin ka thiam hle a. Lawng ka hawh a, inrinni ah ka kar ve ta anih chu. Ka lawngkar laiah tumah an chuang tha duh lo reng reng. Hemi ni hian ka hlawh tlem asin aw...... lawng hawh man ka pek bak chu tlem tak a ni. A hnua ka hriat leh danin ka lawng kar lai kha a lawng chu a tha hle na a, a kartu ber keimah kha ka tet tlat avangin tu vak mah an lo chuang tha ngam lo kha a lo nia.

             Ka thianpa Ruata nen lawng kar hi nuam kan ti thin hle a, mi lawng kar laiah te hian kan chuang ve a, kan karpui ve chiam thin. Lawng kar tur remchang kan hmuh fuh chuan kan hlim thei thin hle a. Miin bungraw phurna atana an hman thin lawngleng an thlun te chu kan phelh a, kan duhtawkin kan kar a, kan hlim em em thin. Duhtawka kan kar zawh hnuah vaukamah kan nawr kai a, kan kalsan mai thin a. Naupang nawr kai mai mai chu a ngheh zawh loh chang a awm ani mahna, luimawng lam atanga lawng bo an rawn nawr chhoh hi a awm zauh zauh thin. Kan rubo lo va, kan dah let leh thlap, kan nawr kai kha a lo nghet ve tawk lo mai chauh a ni zawk.

             Tuk khat chu lawng kara intawllenna tur a van thin em avangin chempui nen kan thawk chhuak a. Kan lawng hmuh chhun chu chain an lo thlung a, an kalh bur mai bawk si a. Tih ngaihna awm hek lo, chain hmanga a inthlunna lai, an reh kuak chu sah hawn tumin lawng chu kan sat tiah tiah mai. Kan sat pawh tep tihin chakma pakhat a lo kal a, min lo hau. A neitu te hmuh hmaa kalbo turin min hrilh zui. Kan haw nghal nal nal mai. Lawng kar zet kha chu a lo nuam a ni.

Kumthar chibai:

              Mi te'n kumhlui thlah tura a nasa thei ang bera an inpuahchah lai hian kei ve chuan zirna kawng chhuk chho bawk ka la buaipui leh ta anih hi. A urhsun thei ang bera kumhlui kan thlah thin e, a nasa thei ang bera kumthar kan lawm te hi puithuna thil pakhat maiah ka lo ngai thin a. Engpawhnise, ka thian duhtak, ka blog mi hlut saka ka thuziak min chhiar sak thintu te u, in va hlu tak em. He kumhlui ral mai tur hian in buaina te, vanduaina in tawh thin te, in harsatna te, in lungngaihna te, in hrisellohna zawng zawng te kha chatuan atan liampui vek se la, Kumthar lo thleng tur hian in tan damna te, hriselna te, hlimna te, lungawina te, vanneihna te, hausakna te leh hmangaihna te lo thlen sak mawlh che u rawh se. Kumthar chibai mawlh mawlh u le.

Krismas ka lo hman ve thin dan kha

                Kan naupan lai chuan krismas lo thleng tur hi kan ur lawk nasa thei ngei mai. Thawmhnaw thar kan nei leh ang a, silai lem thar kan nei leh ang a, biakinah kan inkhawm anga, kan zaikhawm leh mup mup ang a, chutah ruai kan theh ang. Sikul kal a ngai tawh lovang a, homework tih a ngai tawh lovang, uniform hak tup reng a ngai lovang a, exam a ngai tawh bawk hek lovang. Hengte kan hisap lawk chuan krismas hi lo thleng thuai thuai se kan ti thin. Kan thian pakhat phei chuan “Krismas hi nitin in ni thei se la a nuam awm,” tiin duhthu tenau a sam thin. A ni reng asin, keini thingtlang atanga rawn chawr chhuak tan chuan krismas hi a hlu vet vet thin a nia.

                 Kan vangkhua kha luipui kam ruam rai inpharh nuam zeta awm a ni a, thal lai erawh chuan khua a lum thei hle thung.  Lum eng ang mahse, ka pian ka seilenna khua a ni a. Hlate khuaah pawh awm ila ka ngaih ber leh thlen hlan ka nghahhlelh ber khua a ni fo thin. Furah thosi leh vaihmite in kan thisen min dawt sak tumin min vir hut hut a, a lum uap churh bawk. Malaria a tam em em a. Kan khua ah malaria la vei hlek lo chu tlemte kan ni awm e. Khawthlang lamah uiphum tlangdung, khawchhak lam atangin khawthlang lam thlengin a ding tluan khup a. Ni chhuahna dal turin Hmunlai tlang a ding bawk a. Hmarlam ah Ngiau tlang, Rualalung tlang leh Lungrang tlang ten min hual bawk a. Kan khawlai tak ah lui pahnih Chawngte lui leh Tuichawng lui a in luan fin a. Fur tuilen lai chuan a in finna lai hi a hmuh nawm thei phian thin. Krismas lai hi chuan khua a lum lemlo bawk a, tuicheng lovin luikam vela tlai len mai mai kan uar thin hle bawk. 

            Thingtlangah chuan nu leh pa ten kum tluan in rim takin hna an thawk a, nileng in ram ah lo lam hna thawkin an tul a. Chhungkaw ei tur buh leh thlai zawng an nei ve thin. Pawisa fai erawh chu a harsa takzet a ni. Inhlawhfakna tur a awm zen zen lova, thlai thar lah a thar tam meuh chuan a man a lo tla hniam zel si. Chu pawh mahni khua ah chuan hralh ngaihna a awm der lova, khawpui lamah riaka kalpui a ngai thin. Kumtluana an thawh rah chu tlawmte in an hralh a, an lawm ve em em thin. Chung an pawisa hmuh ang ang te chu hmang phal lovin fate krismas thawmhnaw lei nan an hmang ve thin. Hmeichhe naupangin kawrfual mawi, bakilh, sam tawnna leh pheikhawk nen an duh a, naute lem leh inawm tleina dang nen. Mipa naupang lahin kawr mawi, kekawr mawi, pheikhawk mawi, silai lem, motor lem nen. Nu leh pa tan chuan ava luhai thlak dawn em. Ren takin an pawisa neih ang ang te an hmang a, an fate tan an lei kim theih hlauh chuan an lawm thei hle. Chutih laiin hmeithai te, chhungkuaa pa ber hna hram thawk thei lo te tan erawh chuan krismas hi ava han huphurhawm dawn tak em. Khawi a mi pawisa tehlul in nge an fate thawmhnaw thar an leisak ve tak ang le? An kham khawp thar chhuah pawh huphurhawm tham a ni si. Naupang thawmhnaw lei sak chu sawi loh an tan krismas thawhlawm thawh pawh a harsa si. Puitu an nei lo. Mahse an Pa van ami chuan a theih nghilh ngai lova, a rukin a chen chilh reng thin. Engmah neih nei lo mahse Pathian an fak a, mi zawng zawng nalh taka an inchei niah kawrmawi nei lo mahse an tan Lal Isua a piang vet ho a ni tih an hai lo va, krismas hlim takin an hmang ral ve thin. Sumdawng te u, he krismas ah hian sum a lo lut tam thin a, ka lawmpui a che u. Mi rethei leh harsa tak tak ten an dawr che u chuan neih thing lung khawng a ti ve hram hram an nih kha theih nghilh suh u la, mi dang aia tlawmin pe thin teh u. Kumin krismas ah na na na chuan in thawmhnaw zawrh te kha,  mirethei zawkte tan han ti tlawm ve chhin ula, in Pa van ami ava lawm dawn tak em.

            Krismas chu a lo thleng ta a. Bethlehema a pian zan, keinin urlawk zan kan ti mai a, ah chuan chhung tin a thei thei kan inkhawm a. Thuhriltu thusawi pawh a dang ta ruih mai. Mitthlain Bethlehem dai leh ran chaw pekna thleng kan hmu uar uar a. Thilpek pek tur nei ve lo berampute ang in Lalthar lo piang chu chibai bukin hlim takin kan zai thin. Inkhawm ban ah ‘chow kan leh ar kan’ tih te a lang lova, hemi zana in atan tia zu lo lei khawl sa teuh phei chu rilruah a lang lo hrim hrim. Nula leh tlangval pawh zaikhawmna lam pan in an kal suau suau va. Van Lal Fapa lo pianni ah hian khawi maw laia lo in terek hrana sual rawng bawl nan hman an tum lo hrim hrim. A dik a ni. Sual duh tan paw sual rawng bawlna tur hun dang a tam lutuk. Hemi zan kher khera chet sual kan tum hi zawng a dik lo hul hual a ni. He krismas, tenawm taka kan hman hian Lal Isua kan ti lawm ang nge kan ti lungngai ang aw? Mifing pathumte chuan Lal lo piang tur hre lawkin ram hla tak atanga lo kal in, Lal Isua chibai an buk a, an thil neih hlu ber ber te an pe a sin. Krismas hi nuam tawla a chena chen chi a ni lo. Nuam vawr tawp nia i hriat pawh kha chenin, zu leh sa nen pawh chen chiam mah la, party throw in nula nen lam mup mup pawh nila, hlimna tak tak i chhar chhuak chuang lovang. I chet nasat poh leh i inchhirna a nasa mai a ni law'ng maw? Krismas hun hi a hranpa ngata hlimna zawnga intihhlim chawp tumna hun tur a ni lova, ka chawimawia kan fak Lal Isua hi, kan thinlung kawngka kan hawnsaka keimahni ah kan chentir anih phawt chuan hlimna vawrtawp, thua sawi fiah thiam theih loh khawpa hlimna ril leh thuk chu kan chang ngei ngei ang.


 Krismas chhang den:

             Krismas hma ni chiah hian zing karah nula leh tlangval te'n zan lama kawnglawng an chiah chu an deng a. Sum pakhatah tlangval pahnih te, pathum te an inruan thin a. Sum kha a tam tham thin bawk a, ngaihnawm khawpin a ri thum dup dup thin. An den chip hmasak apiang kha nula hovin an khawn khawm a, thenkhatin chhihri hmangin an hri fai a, thenkhat in thlangra hmangin an dip zaih zaih thin bawk. Chu'ng nula leh tlangval chhangdeng inrawn tlut tlut ho karah chuan bar ruk tur zawngin kan lo phi ve chung thin anih kha le.


Krismas tuk chu le:

            Krismas tuk hi chuan arsa kan hmeh ziah a. Chaw ei a tui duh kher mai. Chaw ei kham ah kan insil fai thuai thuai a; thlasik te a ni a, khua a vawt thin bawk a, insil chhung a rei lo duh kher mai. Huh kim lo lai a mual mual kha a tam thin khawp mai. Chutah le kawr mawi lehkekawr mawi ka ha a, kawnghren thar ka hreng bawk a. Mawza thar leh pheikhawk thar ka han bun leh a, a thar hian kan thar ta vuk mai. Biak in dar a lo ri a, mitin mahni neih ang anga tha, fai leh nalhin an rawn inchei chhuak a. Khaw khata a mirethei ber pawhin mahni neih ang tawk tawk nena incheiin hemi ni bik atana hak tur an kawr thar te, an kawr thulkhung te an rawn ha chhuak a. Kum khat chhunga kan nalh ni ber theuh a niin ka hria. Krismas a ni miau alawm, kan nalh ang chu. Kristian tan hei baka hunpui a awm thei chuang hleinem. Inkhawm ban veleh zaikhawmna lam kan pan theuh va. Hemi ni hian chhang ruai nen puar takin kan ei in kan in mup mup thin. Lungranga kan awm lai kha chuan chhang ruai theh nan mau kan hmang thin a. Mauthei ah thingpui an thli a, zochhang chhum leh kurtai nen nula leh tlangval te'n an sem thin a. Puar el euhvin kan ei thin.


            Naupang ho chuan silai lem kan nei deuh vek thin a; a hausa deuhvin an nei manto deuhva, a rethei deuhvin kan nei man tlawm mai thin. A kah rik rin zawng chu a inang vek tho. Tin, tunlai angin midangte tina thei tur ang chi silaimu kap chhuak thei chi hi a awm ve lo hrim hrim. Kan inhmu khawm a, kan puak thuai thuai reng mai. Kan chak ber chu thian te nana indo lem a ni. Chawhnu lamah chuan dai lam kan pan khawm a. Pawl leh pawl  insiamin indo lem kan tan chu a ni deuh nghal mai. Hnim hnuaiah kan bibo dial a. A tu emaw berin “Bihruk dar” tiin a auva, chutah lehlam atangin “Inveh dar” tiin a lo chhawn a, chu chu kei nin “Inkah dar” tiin kan lo chhawn ve a. Chu tah zet chuan indo kan tan ta thin. Kan inzawng, kan inveh, thiante hmuh kan tum. Thian te'n min hmu palh ang tih kan hlau si. Thawmhnaw thar te zawng kan hre chang tawh lo. Tlangsam leh japan hlo pik hnuai ah kan vak lut a, kankan bawh eng nasa thei a nia. bawk phek a. In kaphlum tur chuan thaw chauh ni lo, mita hmuh ngei a ngai a. A kap hmasa sa an chak a ni mai. Tlangsam buk te chu kan bawh eng duai duai a, a hnuai vawk kawng tum bel takah te chuan kan bawkvak hun hun thin.

            Tlai ni nemah  nula leh tlangval rual an leng suau suau va. Kum khatah krismas vawikhat chauh a awm tih hria in nuam ti tak leh engthawl takin huhovin an leng a. Tumah thil sual tih tum an awm chuang lo. Tlai nitla tur thlirin an thu a, krismas hla sa in an zaiho va. Bike hnunga nula kekawr tawt lutuk ha phur chunga ramhuai speed dik tak maia han lim pur pur a, hmun fal lama eng eng emaw tih tum ve mai awm hmel an pu lo. Lal pianni champha hi ‘ni thianghlim’ anih zia an hre chiang a, awmkhawloh na hun atan an phal lova. Thianghlim takin ni an hmang ral a, ui tak chung in chu ni thianghlim, tlai nit la tur in kawla a liam pui mek chu an thlir liam vawng vawng thin.


Krismas ruaitheh ni:

A tuk leh chu ruai theh ni a ni a, naupang in kan hai ngai lo. Zingah kan thova, Fatu hovin bawng an chek thlu lai te, vawk an tuk thlu lai te hmuh loh kan hlau thin hle. Vawk anih chuan a beng leh a mei fatu ho kan dil a, kan rawh thin a. A hmin leh hmin loh pawh ka hre ta lo ve. Kan ei liam mai mai a, a tui em em pawh ka hre lo. Ei ve hrim hrim kha a nuam a ni mai. A phing erawh kan hampuar a kan hlim pui phian thin. Keini mipa naupang ho chu ruaitheh ni hi chuan kan inkhawm lo deuh zel a. Inkhawm ai chuan thiante nena ruai thehna tur changel hnah lak kha a nuam fe zawk tlat a ni. Kha tih lai khan mipa naupang chuan thinga siam motor lem kan nei theuhva. Motor lem lian deuh hlek panga vel kha ramhnuai lamah kan nawr chhova, motor neitu tih loh zawng khan kan innawr chhawk thin. Kan innghak khawm a, tichuan changel hnah sat in changel hung awmna kan pan sang sang thin. Kan hnah lak te chu a sei hlawm thin avang leh inah pawh an lo tan thin tho avangin a laiah kan tan a, kan motor lem ah chuan a tam thei ang berin kan rem ta a, a vum hian a vum thur a, chu chu a tlak mai loh nan kan phuar tha leh a. Kan duhtawk kan ngah hnu hian kan haw nghal mai lo. Haw ringawt ila, ruaitheh nan a la hma lutuk. Aidu kan sat teuhva,  tan chhumin hmawlhte in kan kilh zawm a, silai lem kan siam a, a ahna kan siam a, intithei takin kan ak haw tah tah thin.  A then in hnahthel chilh khawm hmangin lukhum an siam a. A siam thiam ve lo te’n kan thlir a, min siam sak ve turin kan tlawn thin. Sana bun tumah awmlo mah ila ni her dan atangin hawn hun chu kan hai bik lo. Hawn lam hi chu a nuam thei khawp mai a. Motor lem neitu khan intineitu takin a khalh a, a bak zawng chuan a khu hip tawk turin kan umzui ta thin a ni.
 

Kan nghahhlelh ber tlai lam a lo ni ta. 'Ruaitheh a hun ta e' tihna niawm takin dar a ri vu vu a. Kan hmarhcha rawt kan fun tha sawk sawk a, zaikhawmna  lam kan pan ding nghal  sap sap a, zaikhawmna in tual zawl char laiah naupang kan zi luih luih thin. Chutih laiin sa khu in a ur phak tawk ah lengkhawm ho an zai tluk tluk a, ruai a hnai tial tial, an zai tui tulh tulh mai. "Aw van Angel ho zai ri te chuan, Bethlehem dai a nghawr vel e..." tiin an zai nghawr dup dup mai a. Fatu hovin naupang eitur an siam hmasa a, changel hnah chungah chaw an dah kual a, a lai takah bawngsa an chhung khu luih a. Chaw chungah sa tui an leih dan dan a. A bak tihtur chu tu’n kan hai tawh lo. "Helam ah chaw", "Helamah sa", "A tui chawm kan duh a nia",  "Chi, hmarcha," .....a rikin kan ri nuai nuai mai. Fatu ho lahin hneh taka min vilin phur takin an vei suau suau reng bawk. Hmmmm....savun a keh thei hleinem. Kum khat chhungin sa ei hun a tam si lova, ren map lova duhtawka lim theihna hun phei kha chu a tam lo leh zual. Bawng pachal thau tak, a kg-a lei nilo, a pum ngeia talh, ruai atana hman chu a tui dangdai bik riau asin. Vawksa angin a mawm ve hmuar lova, a thau ei duhloh paih a tam ve lo va, a sa leh a tui hi a hang tui em em bawk. Chutiang chuan puar el euhva eiin krismas ruai tuihnai tak chu milian atanga mite ber thlengin, a hausa, a rethei sawi lovin, chawhlui khatah chaw kan kil za a, hlim leh lungrual takin krismas ruai chu kan theh ta mup mup mai a ni.

Lung ti lengtu Lal pian champha:

Khang hun hlimawm tak tak te khan mual min liam san ta. Krismas hlim taka kan hman ho pui thin ka thian duh tak te pawh kha tunah chuan an kim tawh lo; a then chuan khawvel chhuahsanin famdairial min chansan tawh a, a then lah tuan tul vangin tlang hrang hrangah kan pem darh tawh bawk a, a then lahin chhungkua dinin nupui-fanaute nen an hnawk ve niaih tawh bawk. Khawi ilo chhuah vahnaa intawn chang ni te hian kan nunhlui ngaihawm tak tak te kha sawiin kan titi tui ber ber a ni thin. Nunhlui ngaihawm tak te kha au kir thei tawh lo mah ila, mitthla ah an cham reng thin. Tuna krismas kan hman dan hi a hlimawm lo ve ka ti lo va, hmana kan hman dan te kha a ngaihawm thin a ni ber mai. Tunlaiah chuan tu vak mahin changel hnah chungah ruai an theh duh tawh lova, thleng leh no nen, kan eitur kan duhtawk kan la a, kan kal hrang nalh nalh tawh thin. Thenkhat phei chuan disposable plate leh no te hial an hmang bawk a. Heng disposable plate leh no thenkhat te hi non-biodegradable materials te an nih thin avangin, changkang lo hle pawh nise ruai theh nana hnah hman te, chhangruai theh nia thingpui semna atana mauthei hman te kha, a eco-friendly zawk daih a lo ni reng mai. "A thing tawh em mai" kan tih te pawh hian thatna lai riau a lo nei ve zel chu anih hi. Ziak tur a tam, ka chet chhiatna te, ka chet thatna te ziak ta ila a sei lutuk dawn si, kei a ziaktu ber lah hian ka ziak  peih tawh ngang bawk si lo, ziak duhtawk mai teh ang.