Showing posts with label Education. Show all posts
Showing posts with label Education. Show all posts

Monday, January 7, 2013

Naupang chumchiap boarding/hostel-a dah hi

Tunhma hun rei tawh tak atang khan sikul naupang, kum lama naupang lutukte hostel-a khung hmiah hmiah kan ching thin hle a. Nu leh pa te'na kan duh chu zirna luhchilh se, english thiam em em sela, lehkhathiam takah rawn chhuak sela tih kha kan duhthusam a ni thin. Tette atanga hostel-a awm thin na na na chu english an thiam a, an discipline pawh a tha nge nge thin anih kha. Mahse an rawn puitling a, mahni in atanga zir chhuak nen chuti em emin an inthlau lo leh fo thin erawh hi chuan ngaihtuahna a tithui thin hle. Engkim kalsanin hostelah an awm a, lehkha an zir ngut ngut a; lehkha zir ngut ngut reng hi, kum la naupang tak leh pawl la hniam tak tan chuan enge maw a tulna le?


Zirna kalphung her danglam a ni tawh

Tunah chuan India sorkarin zawi zawiin zirna kalphung a her danglam hret hret a. Hmana lehkhabu lama inthlurbing ngut ngutna ang kha a zawi zawiin a paih tial tial a. Naupangte tuina leh theihna chi hrang hrang haichhuahna kawng lampang a awn tan ta. Lehkhabu chhiar atang chauh lo pawh eizawnna kawng a kua ani tih a hrechiang tawh a, chuvangin zirlaite curriculum pawh a zangkhai sawt hle a. Pawl hniam tak tak lamah phei chuan Mathematics, Science leh English/Hindi bak hi zirpui tul a ti lem lo.

Thursday, December 6, 2012

Students te nen Tlawnglui lamah

             Kumpui lingletin mahni thawhna sikulah naupangte nen lehkha kan zir tluk tluk a. Exam leh test, homework, practical, note preparation, learning, classroom lecture leh blackboard, naupang tan a ninawm lutuk, an hne hlei hlui tawh. Heti ringawt zawng, naupang tan a thawipik thlakin a ninawm zozai dawn em mai tiin kum tawp dawn aruaiah kan chhuah harhpui hnuhnawh e ka tia. Khua a vawt tawh si a, tlawng phai ruam a lum nuam ber ang tiin tlawng lui kan pan ta ngawt mai a. Kumtluana lehkha zira classroom chep taka inhnawhkhawm nitin thin tan chuan a engthawlthlak bawk a aniang, naupangte paw'n nuam an tiin an ri chel chul mai.

(Thlalak te hi Nokia c2-01, 3.2 mp hmanga ka lak a nia, a fiah lo ri ruai khawp mai. Hmmm... digital camera ka neih ve hun chu aw........ ka hmeh loh leh, ka awrh reng ang).




'Lailen tuipal' an tia maw ni, khitiang khi......

Thursday, November 3, 2011

Deficit Mission Schoola thawktu te'n harsatna an tawk


Deficit School chungchang tlangpui:

               Mizoram Deficit School a thawk zirtirtu te thil ngiat leh beisei te hi mi tam takin an hriatthiampui lo emaw ni chu aw ka ti. Deficit School te hi sorkarin a dila a dil te an ni a. Kohhran hian a dil chhuah a ni miah lo. Kohhran sikul thenkhat Deficit a hlankai anih khan a thawktu te zawng zawng pawh deficit status ah dah vek an ni a. Deficit an nih dawn hian an hlawh tur engkim tihfel vek a ni a, sorkar atangin pay scale fel tak neiin sorkarah Service Book pawh siam sak thlap an ni a. Kumtinin incrrement pawh an nei thlap a ni. Hei hi sorkar kalphung pangai a ni a, thilmak a ni lem lo ve.

                Government Aided hrim hrim sikul hi a awm nual thin a. Sorkar hnathawk ang chiah chiaha a enkawl thin chu Deficit school te hi an ni. Retirement benefit leh Medical re-imbursement tih loh ah chuan sorkara thawktu nen inang khat veka enkawl an ni. A hma phei chuan an hlawh tur hi non-planned budget ah ngat dah a ni a, nikhua a lo rei a, planned lam ah dah thlak an ni ta zawk mai pawh a. Chumi hnuai chiah ah chuan Government Adhoc-aided school a awm leh a, chung te chuan deficit sikul te hlawh ah an phak lo hlek a. Chumi hnuai leh ah chuan Government Lumpsum aided school a awm leh a. Chungte sikul te chu kum khatah pawisa engemaw zatin sorkarin a tanpui thin. An hlawh pawh private sikula thawkte nen a inang deuh reng.


                Sorkar atanga hamthatna tinreng an dawn vang leh hlawhbi neia an kal vang te, Sevice Book fel tak an neih vang tein Deficit sikul zawng zawng deuhthaw Sorkarah chhunluh an ni ta a. Mission Sikul erawh chhunluh a rem chiah loh vangin a ngai angin kaltir rih an ni thung. He deficit status hi thaibo tumna lo awm ta pawh nise, a hnuaia felfai taka hnathawktute hi a hlamchhiah ngawt tur a ni lo. Deficit status hrim hrim hi sorkar hian tihtawp veka nuaibo hmak a duh anih pawhin felfai tak leh fair takin thil a ti tur a ni. A enkawl lai, a chawmlai te an ni a, a tul anih chuan Kohhran School atangin a la chhuak mai tur a ni. A la chhuak ang a, a duhna hmun apiangah a transfer ang. Thawktu zingah sorkara lut duh lova, Kohhran bel duh tlattu chuan Kohhranah thawk chhunzawmin Kohhran hlawh a la tawh mai tur a ni. Chutih laiin deficit nuaibo leh tihtawp a ni chuang si lo va, a kal ngaiin a la kalpui reng a, hlawh a pe tha duh lo ringawt mai hi, mi tam takin hrethiam ve lo mahse, a tuartu tana a nat turzia erawh chhutpui ve teh u.


                  Hetiang hi kal dan tur dik tak chu a nih laiin engmah Option pawh siam sak lova, Deficit Mission school-a thawktute a enhrang nghal ngawt mai hi, a dintu Sorkar thiam loh liau liau a ni. A tirte, deficit status atana a hlankai lai khan he deficit status hi Contract System angin lo kalpui ni ta sela chuan tun tuma thil thleng pawh hi hriatthiam a awlsam deuh ngei ang. Mahse contract system a ni miah si lo. An pay scale leh increment leh a tawpna ceiling (6500-200-10500) hi ngun takin han bih chiang teh. Hetiang ang pay hi kum 2001 bawr chho vel khan Private sikula thawk te’n an nei em?

               4th pay commission anih laia deficita lakluh ho te pawh, 5th pay siam anih khan pay thar angin hlawh an la ve nghal mai a. Hlawh mai a ni lo, arrear zawng zawng nen, engkim sorkar nen a rualin angkhat veka siam thin a ni. Hlawh a pun reng rengin enhran an tawk ngai lova, step-up anih pawhin automatic in a step-up ve mai. Tuna 6th pay sorkarin a pek tan chiah khan, anih dan tur dik takin deficit school pakhat chu hlawh siam sak nghal an ni a. Mahse, hetih lai hian sorkar lam atangin eng thil emaw ruahmanna a lo awm ruk avangin an hlawh pek chhuah tawh pawh rulh tir leh an ni nghe nghe.

                Deficit school-a thawktu te hlawh tur hi khawnge a kal bo zawh tak? A hma zawng zawngin an hlawh tur a awm vek a, arrear pawh a pe vek a. An hlawh tur hi thil dangah an hmang a ni mai zawk lo maw? MLA hlawh a pung a, NLUP sem a ni bawk a, budget tihsan a ni chuang si lo, deficit mission sikula thawktu te hi an tawrhtir mai a ni zawk lo maw?

               Mizote hi thil hrechiang mang hlei lova huaisen taka thil sawng pawp pawp thin kan ni a, sawi sual palh hi chu a pawi lem lo, a thamral leh mai a. Ziak sual palh erawh a pawi a, a ngheh tlut tawh vangin nasa takin mi rilru a hliam thei a ni.


Deficit school-a thawk tura lak thar ho:

                 Deficit sikul a lo nih takah chuan, a bikin Higher Secondary section a thawk tur te chu a lo thawk tawh sa, Master Degree nei te tih loh chu, a thara lak an ni deuh vek a, Advertisement chhuah anih laiin sorkara an pay scale tur zat nen advertisement chhuah a ni a. Interview an paltlang lai pawhin an hna chungchang leh an hlawh chungchang sawipui an ni lo. Hna nghet pangai laka lak an ni a, nakinah an status hi la tih hniam thut theih anih thu lam pang reng reng sawipui an ni hauh lo.  Interview Board a thu te hian an hna leh nihna te, an hlawh te hi nakinah la tih hniam thut theih an nih thu te chiang taka hrilh sa vek ni ta se, chuti chung pawha thawk duh hram lo ni ta hlawm se chuan tuna dinhmun khirh taka an ding ta mai hi, engmah sawi lovin an ngawi reng ngei ngei ang.

                 Hna lak lai hian D.E.O.  kaihhruaina hnuaiah Kohhran Committee te nen zirtirtu hna hi lak ngei ngei tur a ni a. DEO hi a hman lova a tel ta lo anih chuan sawi theih a awm lo. Kohhran hnuaia thawk tur hrim hrim zirtirtu hna an lak te hian SDEO emaw DEO emaw atangin approval letter an dawng ngai em? Sorkarah Service Book an nei ve tho em? Deficit sikula thawk te hi chuan Sorkar aiawhin DEO hnen atangin approval letter an dawng vek asin. Thil hrechiang mang hlei lova an puak ve pawm pawm thin hi a pawi a, mi rilru an tina thin a ni.



Deficit Mission Sikula thawk te hi rawngbawlna avanga hnaa lut an ni em?

                  Hna hrim hrim hi proffession a ni a, rawngbawlna a ni lo. Kohhrana rawngbawl tura hna lak chu an awm teh meuh mai, mahse Deficit sikula thawkte ho bik hi, advertisement ah an pay scale tur (6500-200-10500) hmu chunga hna dil an ni hlawm a. Rawngbawlna a ngaia hna dil ai mahin hlawh tha tak sorkar atanga an hmuh tur beisei ran chunga hna dil an nih hmel zawk. Kohhran huang chhunga tal na na na chu, an chetzia leh hawiher a lo danglam a, an inchei dan te, an hnathawh thlengin taima takin an thawk thin. 


Hlawh double la lo ti tawkte an awm a

              Hman deuhva Vanglaini chanchinbua rawn ziaktu pakhat phei chuan thil hi a han hrechiang lo mai mai khawp a. Deficit Mission sikula thawktu te hian hlawh double, Kohhran atang leh Sorkar atangin an la emaw tiin huai takin thu a rawn ziak a. A risk huai ka ti khawp mai. Kan ramah hian intifing tak tak, thil hre zik tluak mang lo hi kan lo va tam tak em. Tunge Kohhran atanga hlawh la a, Sorkar atanga hlawh la bawk chu le? A hria anih chuan an hming tal rawn tar chhuak se ka va ti tak em. An hlawh tur hi DEO office kal tlangin Sorkar in a pe thin. Tunhma phei chuan sorkar hnathawk diktak ang maiin an hlawh tur pawh non-planned budget ngat dah a ni asin.


Kohhrana an hlawh:

                Kohhran sikula thawk an nih avangin kohhranah hian pay scale hran an nei ve a, mahse pawisa erawh Kohhranin a pe ve lo. Service Book an nei ve a, chu chu an senior dan azirin zawi zawiin a kal ve bek bek thin. Service Book neiin Pay scale pawh nei mahse pawisa erawh Kohhranin a pe miah lo. An hlawh erawh, a tira an intiamkamna angin Sorkarin a pe thin thung. Kohhranah hian a hming maiin Service Book hi lo vawn that a ni thin.


Pension chungchang:

Deficit sikula thawktu pension tur hi a zavaiin Kohhran tum vek a ni em?

                    Deficit sikula thawk te hi sorkarin pension a siam sak theih dawn loh avangin leh kohhran sikula thawkte an nih avangin Kohhranin pension a siam sak a. Deficit Sikula thawk te hian Kohhran hnuaia an hlawh zat tur atanga 10% hi an hlawh (sorkar atanga an hlaw) atangin an chhung lut ve a. Helai tak hi i han hrilhfiah chiang deuh teh ang. Kohhran hnuaia zirtirtu hlawh chu 10000 ni ta se, chuta tanga 10% chu 1000 chiah a ni. Sorkar atanga a tak taka a pawisa lak chu Rs 18000 vel lo ni ta se, a 10% tur chu Rs 1800 chiah chiah a ni. Mahse pension fund a a chhun luh zat hi Rs 1000 chauh a ni. Heta pension fund atana a chhun luh hi Kohhranin a tumsak emaw lo ti tawk te pawh an awm mai thei. Mahse, chu chu a ni lova, Sorkar atanga a hlawh lo kal atangin Rs 1000 hi pension fund ah chhun luh a ni ta zawk a ni. Thawktu tupawhin pension fund atana a chhunluh zat atangin 10% chu Kohhranin a chhunluh pui ve tur a ni. Hei hi chu Pension Rules pangai a ni a, tu sawisel theih a ni lo.


New Pension System:

                  Employees Provident Fund hi Central Sorkar chuan a titawp daih tawh a, a aiah New Pension System a hmang tawh. He New Pension System hi Centrala thawk pawh, State sorkara thawk pawh, Kohhran leh pawl hrang hrang hnuaia thawk pawh, tin mimal ang pawhin zawm theih reng a ni. Kohhran hian New Pension Scheme hi a hnuai thawk zawng zawng te zawmtir vek mai sela, pension ah buaina a awm lo ber ang.

                   Mi thenkhat intifing tak tak, thil hre chiang mang si lova chanchinbu lama lo ziak ve ngawt thenkhat te hian thil hi an hrechiang lo a ni. Deficit sikula thawkte hian Double Pension an kherh reng reng lo. A tum pawh an tum miah lo. Sorkar hian Deficit Sikula thawk te Sorkar Pension hi zawmtir ve ta sela chuan thlatinin an thawh hlawh atanga 10% hi a cut sak ziah ang a, chuta tanga 10% chu sorkarin a chhun luhpui ve ziah bawk ang; chu’ng te a zavaiin Pension Fund ah a chhunluh sak ang. Hlawh a pek kim loh, D.A. arrier te zawng zawng pawh Provident Fund ah a chhunluh sak vek ang. Tunah hian an D.A. arrier sorkar atanga lokal thin te hi chhun luh ve na tur an nei si lova, a pawisa faiin an hmang hmiah hmiah mai thin. Hetia an hmanral mai mai ai chuan Provident fund (or NPS account Tier I) ah chhunluh sak hmiah hmiah mai sela, a tha a ni mai alawm. Sorkar tan a a hek dan inang reng.


Sorkar tan pension pek a harsa em?

                Back date miah lova a thar hlaka pension a siam sak dawn anih chuan sorkar tan engmah harsatna a awm hauh lo. A back date dawn anih erawh chuan an thawh tan tirh atanga sorkarin 10% hmanga a lo khin let vena tur erawh a tam tham tawh viau ang. Arrier erawh a pawisa faia an lak chhuah thin avangin Provident Fund erawh an nei tam miah lo thung ang.

                 Tuna thawk mek te hi sorkar hian Pension siam sak ve dawn ta se la, tuna an thawh hlawh atanga 10% a cut sak ang a, arrier an dawn tur zawng zawng pawh a chhunluh tir vek ang. Lo thawk senior tawh tan chuan hlawkna a awm miah lovang (a lo thawh tawhna zawng zawng service an chhiar sak vek a an back date sak te anih ngawt loh chuan), Kohhran atanga pension lak pawh an duh zawk hial maithei. Tuna kum 20 chuang service la nei te tan erawh chuan tha tak tur a ni. Sorkar hian hlawh leh arrier a pe tho si a, tuna thawk mek te hi back date sak miah lovin pension siam sak ta se, sorkar tan thil harsa a awm miah lo. Mahse back date a tum anih erawh chuan pawisa sen nasat a ngai ve khawp ang le.



Kohhran sumbawm tihektu te an ni em?

            Deficit Mission sikula thawkte hi kohhranin hlawh a pek miau loh avangin mipui thawh khawm, kohhran sum bawm ami pawisa an hmang ve lo va. Chuvangin mipui chawmhlawm an ni ve lo tihna anih chu. An hlawh atangin Kohhran thawhlawm an pe a, an hlawh a san leh an thawhlawm thawh a tam mai dawn zawk a lo ni.


Nuar ve tur an ni em?

              Kohhrana thawktu chu nuar ve chi a ni lo. Mahse ama dikna, a zalenna rahbeh sak a nih a, a chanpual ve tur a dawng lo anih chuan lungawi lo ve ngam tur chu a ni e. Tih tak emah chuan Pawl hrang hrang, sorkara laka lungawilova nuar thin zinga an hotute pawh hi, a then chu Kohhran Upa te, rawngbawltute an nia sin. Sorkara pay scale nei thlap tura hna thawk tura lak, Service Book pawh sorkara nei thlap, mahse nikhua a lo rei a, a hna atanga hnuh hniam tumna te, a hlawh ve tur pawh a dik taka pek vea an awm thei ta mai lo hi, an rilru chu na lo thei a ni dawn emaw ni le.

             Deficit mission sikul a thawk te hi kan anpui, kan nat anga na thei, hrehawm tuar ve thei, hrehawm ti thei, lungngai thei ve tho an ni a. Pastor leh missionary erawh an ni lo tih hi hriat ve reng a tha khawp mai. Kohhran hnuaia thawk an nih avanga kan chawmhlawm, kan duh hun huna kan sawt theih, kan sawi chhiat a kan diriam theih anga kan ngaih tlat chuan a fuh lo maithei. Hetiang leh tho tur anih te chuan engah nge a tirah, hnalak anih lai khan harsatna lo la thleng thei te hi hrilhlawk an nih loh?


Beram no, a hmul mettu hmaa ngawi reng ang an ni

                Cable TV lama fakselna ah te leh chanchinbu hrang hranga SMS hmanga ngaihdan an thawhkhawmna ah te nasataka sel leh sawt an hlawh a. Diriam taka nuihsawh an hlawh bawk. Kohhran mi leh sa an nih avanga lungawi lohna te lan tir chiam chiam rem chiah si lo, an chanpual tur engmah awm ve thei bawk si lo, an dinhmun khirh zia hi hriatthiampuitu reng reng an awm lo. Heti taka nasaa sawi chhiat an tawk chung hian beram no, a hmul mettu hmaa ngawi renga ding ang maiin anmahni era sawi chhe chiam chiamtu te lakah chuan engmah an sawi ve lova, an thiamthu reng reng an sawi ve lo.

                 Thazaiin vawi tam tak sorkar an dawr a, a ngenin an ngen a; nawrh ai chuan tiin awmni kham meuhvin Pathian hnenah an harsatna te an thlen a. Vawi tam tak Chief Minister hmuha titipui an tum beidawng thin. Pawisa hlutna a lo tlahniam a, thil man a lo sang chho zel a, khawsak a lo harsa chho tan ta. A tawp a tawpah chuan nuar lo thei lo dinhmunah an ding ta anih hi. An kuang lo an nawr a ni lova, an chanpual tur diktak an nawr a ni zawk e. A thiktu leh hmusittu tan chuan cheksawlhna hun remchang tha ber a ni ngei ang le.

A tawp khar nan Thiana tawngkam ka’n hawh lawk ang e. Education Department atanga “appointment order emaw approval letter” emaw hmutu te zawng zawng hian engah pension nge an hmuh ve si loh? “Deficit Status ah hian in qualify ta lo ve” tih pawh ni si lova 6th pay pek loh ngawt te hi India Dan-pui-a kan Fundamental Rights – Right to Equality (Article 14 – 18) a khawih buai a ni zawk lo maw?




Ngaihtuah zui atan:

  1. Deficit sikul-a thawktu te hi kan itsik mah mah thin a ni lo maw?
  2. Kohhran sikula thawk an nih avang hian kan hmu hniam lutuk thin a ni lo maw?
  3. Thil hre chiang mang hlei lo hian intifing takin thil kan ziak chiam chiam thin a ni lo maw?
  4. Kohhran mipuite sum thawh khawm hmanga chawma enkawl tur ni ta se, tuna an hlawh ang zat lai han pe thei tur hian kan Kohhran budget te hi tihsan belh a ngai viau lovang maw?
  5. Deficit status diktak hi a hrechiang zawk te’n lo ziak teh u. Chhungkaw tam tak sumhnar a ni a, an inghahna, an eizawnna ber a ni. Deusawh mai lovin thil awmdan chiang takin hriatpui i tum teh ang u.




Thursday, June 23, 2011

Learning without burden leh ka ngaimawh thenkhat


                Zirna lama nasa taka inelna avangin zir tur a tam a, zirlaibu pawh a chhah tha thei hle. Hei hian rah thalo a chhuah thei. Mihring kan inang lo va, naupang thiam thei leh rilru chak tak (gifted child) te'na awlsam taka an thiam zung zung kha, average leh below average child te tan chuan beih ngial a ngai thin thung. Zir tur a tam lutuk hian naupangah nasa takin pressure a siam thin a, drop out pawh an tam phah hle thin. Keini hunlaia kan matric exam dan te ka ngaihtuah let leh hian, kan zir kha a tam lutuk a lo ni. Class IX zirlaibu leh Class X zirlaibu kha, a rualin Matric exam nan kan hmang a nia. A awmzia chu, Mathematics Class IX zirlaibu leh Class X zirlaibu kha, matric ah kan exam kawp tihna anih chu. Subject dang pawh chutiang tho. Curriculum kha a heavy rem rem khawp mai. Khatiang ang, curriculum heavy lutuk ang chi kha tangkaina pakhatte mah a awm lova, zir tur a tam vangin Board exam ah mark hmuh tam a harsa a. Division sang takah invawrh a har hle thin. Chu chu a hnu kum tam takah pawh kan tuar chhunzawm ta zel thin. 

              Naupang te takte te te'n nasa tak taka lehkha an zir a, an kum phu lohva tam an zir a, in lamah homework tam em em an nei zui thin hi a tha lo hle a ni tih hi mi tam takin an hre lo fo thin. A zir tam a, an theihnghilh pawh a tam hle thin anih hi. Naupang mamawh chu, an taksa thanlen ruala an rilru thang lian chho ve zel mil tawk tea zirtirna pek hi a ni. Zirtir tam lutuk hian anmahni ah pressure sang tak a siam a, hrehawm an ti a, sikul kal an huphurh phah thin.

             National Curriculum Framework 2005 chuan Learning without burden hi a ngai pawimawh hle a. Hei vang hian zirlaite zir tur pawh zangkhai zawkin NCERT lamin an buatsaih chho ta a. Zirlaibu pawh a lo pan ta deuh a, exam tur a lo tlem ta a, zirlaibu hrim hrim pawh a tlem ta khawp mai. Hei vang hian naupang te pawhin Board exam ah tha tak takin an passed theih phah ta a, naupang rilru chak vak lo tan pawh, pass chang chang tura inhlankai a lo awlsam phah ta anih hi.


Zirlaibu tam lutuk hi

            Tunlai kan zirlaibu tam ta lutuk hi naupang tan a buaithlak tham khawp mai. CBSE hnuaia naupang te chuan class hniam lam (Class I & II) ah chuan English, Mathematics, Hindi leh Mizotawng te hi an zirlaibu a ni deuh mai a. Class III chinah Environmental Studies a tel leh a. Social Science phei chu class VI atang chauhvin an zir tan. Mizorama kan English Medium School ah te hian an zirlai a tam hle a. Class I ah pawh hian an zirlai a tam tham khawp mai. Mathematics, Science, English I, English II, Arts Education leh Moral Science an zirlaibu bakah Handwriting/dictation an zir tel bawk. An inzir tam hleih tiar tiar asin aw. Sikul lama an zir mai bakah inlamah home assignment an la nei zui thin bawk.


Ipte (sikul bag) a rit thei hle

          English Medium School te hi a tlangpuiin an inenkawlna a thain discipline pawh a tha thei hle; an sikula  kal naupang te pawh an discipline a tha a, chhun chawlh laiin mahni inah chawl turin an haw ngai lo. Chhun chaw ei tur an pai a, tui bottle nen, ipteah an ak thin. An haw ngai loh avangin nilenga an zir tur hi an ipteah an ak hnawk thin. Subject tin atan zirlaibu an ak vek a, subject tin atan notebook an ak leh theuh va, rough notebook an ak tel a, school diary nen, pencil box nen, tiffin leh tui bottle nen, anmahni taksa tiat lawih an han hnungpuak hnawk zel mai hi chuh, a rih hmel thei khawp mai. Ipte rit lutuk hi naupang thanglai tan a tha lo hle.


Heavy load

            Naupangte hi an taksa a thang lian ang a, an rilru pawh a thang ang a, chumi mil tawk chuan zirtirna tha, nakina an tana la pawimawh tur zirtirna pek tur a ni. An zir tam lutuk hian anmahniah harsatna nasatak a thlen thei ve tlat a. In lamah an hunawl zawng zawng deuh thaw lehkha zirna hun atan an hman ral a tul thin.  Class I an zir tan dek dek a, Board exam tur ang maia theihtawp chhuaha lehkha zirtir nghal ngawt te, infiamna hun te, hun thawl tha tak te, zalen taka inchhungkhura awm vena hun pawh nei thei lo khawpa lehkha zir tura nawr reng thin nu leh pa ka hmu fo mai. Naupangte hi lehkha zir tura lo piang chhuak an ni lo tih hi hriat reng tur a ni.

             Naupang hi nasa taka lehkha zirtir a that em em rualin anmahni ah phurrit a siam dawn anih chuan a tha lo hle thei a ni. Ka fapa upa zawk hi Class I a zir laiin 9 table (pakaw hmun) thlengin a vawng vek. A tul lo ka ti kher mai. Khatih hunlai khan multiplication an zir maih lo va, mathematics a an zirlai chu belh leh paih a ni deuh mai. Heti chung hian an tana tangkai miah lo, exam ah pawh tel lo, harsa takin tables an vawn tir chiam mai hi thil tul lo tak niin ka hria.


Technology thang chho zel hman tangkai thiam a tul

            Tunlai khawvelah technology a thang chak hle a, hmana kan hriat ngai loh leh kan hmuh ngai reng reng loh pawh ataka hmuh tur a awm ta a, hmu satliah mai lovin a tak ngei te pawh kan neiin kan hmang ve thei ta hial anih hi. Mobile communication thang chho mek te, multimedia lama hmasawnna kal chho mek te hi hnamdang chuan zirna atan an hmang tangkai hle a. Keini chuan blackboard leh chalk bak hi kan la kal pel tak tak thei si lo. Classroom chep leh uap taka chalk dust khu luai luai hi zirtirtu leh naupang hriselna atan a tha lo.

        Computer kan thiam sup sup a, games khelh nan te, hla dah that nan te, video en nan te, internet browse nan te kan hmang nasa hle. Chutihlaiin kan hnathawhna atan kan hmang thiam si lo. Zirtirtu computer thiam inti tam tak hian zirlaite tan Powerpoint slide prepare zuk han thiam tlat hlawm lova maw le. Mak thei ngei mai. Sikul tam tak tan Projector neih a harsa pawh a ni thei, mahse Overhead projector erawh a man a to lem lo. Neih tumna a awm lova, a nei te pawhin an hmang tangkai lo thei khawp mai. Kan changkanna hi kan hmang tangkai thiam tawk lo deuh niin ka hre thin.


Hmun thawl hek hawk

           Sikul thenkhat, building chep lutuk kara awm te, naupang line-up na tur kawt zawl tlemte tal pawh nei lo sikul ka hmu fo mai. Engah nge hetiang ang hmun chauh nei sikul hi sorkar hian permission a pek phal tlat thin le, tiin ka suangtuah fo thin. Sikul ah naupangin lehkha a zir ang a, chutih rualin a taksa thanlenna atan pawimawh infiamna lam pawh tlem tal a ti thei tur a ni. Naupang thanglai, awm hle hle thei lo, thaza zek zek te, room chep taka khunga nilenga tawm tir ngawt ngawt hi an khawngaihthlak thin hle. Sikul chuan compound zau leh thawl nuam tak a nei tur a ni a, line-up na tur kawt zawl leh chawlhlawk kara naupang infiamna tur hmun a nei bawk tur a ni. Khawpui lun lai, hmun chep tak, mi inhnuai leh kawmkara luh ket ket ngai sikul a awm thin hi a pawi khawp mai.


Homework ve thung

           Naupangin inah lehkha a zir loh chuan TV en leh computer hmaa thut hi an hna a ni mai thin. Hei hi mi tam tak ngaihdan pawh a ni. Mahse, naupang hi kaihhruai peih leh control that peih chuan TV leh computer ringawt an thutchilh lem lo. Sikulah nilengin classroom ah an thu a, lehkha an zir a, an ziak a, an vawng bawk a, chau takin hahchawlh mamawh ngawih ngawihin in lam panin an haw a. In an thleng nge thleng lo, homework tam em emin a rawn hmuak lehnghal mai thin hi chu, naupang tan chuan lungchhiatthlak tak tur a ni.


           Ka fapa pakhat hian KG-I chauh a la zir a, nitinin homework ziak tur tam tak a rawn nei haw thin.  Mathematics ah "Write 50 - 100 in words" tih leh English ah Cursive Writing phek khat tawp ziak atana a rawn hawn kuau zel mai hi chu naupang tan chuan huphurhawm tak a ni. Puitling tana eng tham ni silo hi naupang tan chuan thil lian tham tak a ni thin si a. A huphurh thei bawk a, ka khawngaih thei thin khawp mai. Hetianga nasataka an zir hian sikul danga zirlaite aiin an advanced zawk a, a tha phian. Mahse, an kum phu lohva advanced learning pek vak vak hi a tulna ka hre lem lo.

           Homework neih thin hi a tha hle a. In lama naupang tihtur nei miah lova an awm tur lak atanga vengtu anih theih bakah, naupangte zirna environment siamtu tha tak a ni thei bawk. Homework hi tlem tal an nei ziah tur a nih laiin, naupang tana huphurhawm tham khawpa tam leh phurrit tling thei tur homework in pek chiam chiam erawh a tha hle thin.


Zir tlem lutuk pawh a tha lo

            Kum phu lova zir tam leh zirna pek advanced lutuk hi a that loh hle rualin zir tlem lutuk erawh a awm ve thei tho mai. Kum chanve lai a liam tawh hnu pawha an zirlaibu chapter 2 emaw vel chauh la zir te pawh hi, thil awm ve thei tho a nia, hetiang lutuka zir muan pui hi a tha lo hle. An zir atana duan tawh anih chuan an zirlaibu chu an zir zo ngei ngei tur a ni. Zirlaibu hi pawl hniam lam atanga inphaman chho zel a ni a, an zir zo lo aniha zir hmaih an nei anih chuan nakinah la thiam kim loh, la hriat ve loh, an la nei dawn a, hei vang hian kum khat chhunga an zir atana duan tawh chu zir zawhpui ngei ngei tur a ni.


Inhrem chungchang

           Naupang an sual a, thil an tisual palh anih chuan an chungah hremna lekkawh nghal mai hi zirtirtu tih tur a ni lo. Zirtirtu hian hriatthiamna te, ngaihnathiamna te a nei tur a ni a. Naupang family background te, harsatna a neih thinte thlengin hriatpui a tum tur a ni. Zrtirtu hi hremna lekkawhtu tur nilovin hriatthiamna sang tak nei chunga zirtirna petu a ni zawk tur a ni. Chutih rualin tisual leh tawh lo turin a hrilh ang. Naupang ninhlei uchuak tak, vawi tam tak warning hnu pawha sim duh chuang lo te, thiante tibuai reng thin naupang te hi, an chungah hremna lekkawh loh theih loh hun a awm thin. Hetiangah hi chuan, naupang tana tha tur ani a, a hunah chuan hremna lek kawh pawh a pawi lem lo thei.


          Sikul naupang an kal tlai palh a, anmahni pawhin an tlai tawh ani tih hriain hlau chung chung leh zak chungin hmanhmawh takin sikul lam panin an kal dawr dawr a, hah avangin an thlan hluam hluam bawk a. Chutah an kal tlai avang ngawta zirtirtu te'n an lo hrem hi thil tullo tak a ni. Naupang fing deuh tan chuan, kal tlai palha hremna tawrh ai chuan, kir leh mai kha a duh zawk maithei. Naupang awm khawm na na na chu pheikhawk tih balh palh te, kekawr lo tih pawt (vaivut kai) palh te pawh a awm thei. Hetiang avanga beng pawta vawi tam tak suk tir ngawt te hi naupang tawrh atan chuan a na deuh thin.


Line-up conduct chungchang

          Kan ram chhunga sikul tam zawk leh English medium sikul ah te hian morning line-up laia an parade auhla hi saptawng ngat a ni thin a. "Attention", "Stand-at-ease" tiin an au thin. Hei hi a a that viauva a globalised viau laiin duh aiin a nationalised lo hle a. Sap sikul pawh nise, Independence Day leh Republic Day ah an tel ve duh thin tho si a. Chuvang chuan Hindi command zelin  drill command thin ni ta se. Hei hi naupangin an hlawkpui zawk ngei ngei ang. Savdhan, Vishram, Aram Se, Piche mur, Dahine mur, Baea mur, Qudam Tal, Tej chal leh Tham tih ang chi te hian command pe thin se. Hetianga zingtin an tih chuan Republic Day parade ah te, Independence Day parade ah te harsatna nei miah lovin naupang te an tel thei zel ang a. Tin, nakinah police hna te, sipai hna tean lo la hmu anih phei chuan an la tangkaipui khawpin a rinawm.


Board exam atana inpuahchah dan tha lo

           Kan ramah zirnain nasatakin hma a sawn a. Sikul tha neihah kan inel a, chu sikul tha tehna chu Board Exam result atangin a ni. Result nei tha sikul apiang sikul tha a ni a. Hetih rual hian result neih that duh luat tukna hian a diklo zawngin min hruai leh tho si. Sikul thenkhat chuan class XI zir mumal lovin class X ah an insawr bing a. Class XI an zir kumah 1st term vel chhung Class IX zirlai an zir a, a bak chu class X course an zirtir daih thung. Class IX an zir kumah Class X course an zir a, pawl an sawn a, a kumlehah Class X zirlai vek an zir. Heti taka class X atana an inpuahchah avang hian result tha tak an nei thin. Hetiang sikul hi ka hria. Sikul neitu in hmingthat a hlawh a, a sikul an bawh a, naupang an ngah a, sum pawh an rut thahnem hle. Mahse, class IX zirlai hi hnawhsaruma reilote atana zir tura siam a ni lova. Hemi kuma an zir te hi nakinah an tan a la tangkai em em dawn ani tih hi an hre lo emaw ni aw....



Zirtirtu hlawh leh Pension benefit

           Sorkar sikula a nghet lova thawk, contract teacher te leh English Medium School a thawktute hi an taima in an thawkrim thin hle a; chutih laia an hlawh tlem lutuk erawh an khawngaihthlak thin hle. MR an bill thei lova, GPF lah an nei hek lo. An hna atanga an chawlh hnuah pawh retirement benefit engmah an nei bawk si lo. An thawh theih hun chhung taima tak leh rim takin hna an thawk a, an retire hnuah "chawmhlawm" nih mai hmabakin an awm leh thin. A va pawi tak em. Employees Provident Fund emaw New Pension Scheme emaw hi zawm tir thin sela chuan, an hmabak thim lutuk pawh hi a kiang ve deuh tur. Zirtirtu te hi, nakina kan ram la enkawltu tur, kan next generation tur, tuna naupang ni mek te uluk taka lo enkawltu te an ni a. Anni hian duhsakna an dawng lo anih pawhin an hnaah thlamuang taka an thawh theihna turin nasatakin hma kan lakpui tur ani dawn lawm ni?


NTSE chungchang ah bik

        National Talent Search Examination hi a pawimawh hle a. Naupang te'n an thiam bikna hmangin scholarship tha tak an dawng thei a, Ph.D. an zir thlengin scholarship tha tak an dawng chhunzawm zel thei. Ph.D. chinah phei chuan scholarship an lak tur hi UGC fellowship zat apiang kha a ni tawp mai. NTSE scholarship dawng phak chin tan, college zir zawmna admission ah harsatna awm lo tura ngaih an ni bawk.

         NTSE exam hi chhawng hnihin a kal a. Mahni State ah theuh an exam a, an inthlifim phawt a, chuta tlingte chu, Exam Centre ruat bikah India ram pum huapa inelna exam an nei thin. He exam hi NCERT buatsaih anih vangin NCERT textbook hi pawimawh hle tura ngaih a ni. Kan MBSE hian CBSE syllabus kan zawm a, mahse a textbook lam pang siamtu te siam, NCERT textbook hi kan hmang leh si lova; hei hian harsatna a siam theih ka ring tlat.


A tawp kharna

          Naupangte hi thang lian tur an ni a, nakina kan ram luaha la enkawltu tur an ni a, uluk taka enkawl an tul khawp mai. Naupangte an lo thanlen nan mamawh thil tam tak a awm. Lehkhabu ringawt hi an mamawh lova, zir ngut ngut ringawt hi an mamawh ber a ni hek lo. Lekha zir tur hrim hrima rawn piang chhuak niawm fahrana hun thawl pawh nei thathum hman lo khawpa lehkha zirtir hi a tul lo. Lehkhabu atanga an thil zir bakah hian zir tur an ngah em em thin. Thiamna hi zan khat thil thua neih thut theih a ni lova, zir nghenga thiam teuh chi pawh a ni hek lo. Thiamna hi zawi zawia intuh a, zawi zawia than hnan a, muangchanga lo par chhuak tur a ni zawk e.

Friday, May 20, 2011

BHSS post-jubilee pawhchawp programme

             BHSS Golden Jubilee kan hmang zo ta bawk a, rilru ah Jubilee a la thi tak tak si lo; thingthu a la nun lai chuhin inlak thawvenna hun hman rel a ni a. Chu thurel chu lungrual taka phar thluk nghal a ni. Wednesday tlaiah rel a ni a, Thursday ah kal a ni nghal bawk. Mahni nuam tih zawng leh duhzawng lamah chuan tuan a tha tlangin thil a kaltluang pur pur khawp mai.

            Kan kal dan hi pawh chawp takmeuh a ni a. Ruah a sur chuan "Tlawng hnar District Picnic Spot" ah kal tur a ni. Khua a that chuan "Tlawng lui, Thenzawl Road" lamah kal tur a ni ang. Zing lamah ruah a sur a, tha a tho lem lo hle.Mahse, vanneihthlak takin chhunah khua a tha ta ut mai. Kal dawn aruaiah, kalna hmun tur lam duh thlangin ban kan phar a, Thenkhatin IIDC an duh laiin, thenkhatin Tlawng lama kal an duh bawk. Thaza rual an la tam deuh bawk a, tuichen chak an tam zawk ni ngei tur a ni, Tlawng lui lama kal duh kan tam zawk vangin lungrual takin tlawng lui lam kan pan ta a.

            Sawi thui lo mai teh ang. Duhtawka Tlawng luia chen hnuah ruah hmi a tla deuh seng seng bawk si a, IIDC Pukpui lam pan mai ang u kan ti a, lungrual takin kan kal nghal. Kan thlen hnu lawkah kan chaw order a lo thleng a, khua a lo tlailam deuh tawh bawk nen, chaw kan ei zui chu a ni nghal deuh mai. Thlalak tlem azawng ka han tarlang ve a. Digital camera atang ni lovin ka phone camera atanga rui lo hai lova ka hmeh mai mai a nia, a fiah loh pawhin min hrethiam mai dawn nia.



Tlawng leihlawn bulah kan inchhawp hnawk rup mai.



Tlawng lei, tuichen zawh hnuah chhak lam atanga ka lak anih hi.



April par hian mit a tihahdamin zinkawnga chau taka zin thin te'n hmuh nuam an ti hle thin.



 Eitur lam hi chu kan hnianghnar khawp mai.




Mi te iangin sakhmelin puak ti lo mahse, ka hang na a, ka chaw ei a tui a nia.

            Kan programme hi pawh chawp programme takmeuh a ni a, a dangdaiin a nuam ang reng khawp mai. In kan thlen meuh chuan khua a thim ruai tawh a. Hetianga a huhova chhuah hi a harsain hun remchang neih a har hle a, a nuamin a hlimawm hle a ni. Engtikah tak a huhovin, lungrual takin chhuak ho leh thei ang i maw. Vawiina kan hlimni te hi nakinah chuan khuarei changin kan la ngai dawn mang e.

Tuesday, April 19, 2011

Vawiin atangin ka hna lamah

                 Tukin zing khawfing chat khan ka holiday hman lai mek a rawn chhu chat a, zing nichhuak eng mawi tak chuan engmah ti lova vocation hmanga ka awm mai mai lai chu "A tawk ta e" tiin, ka hna thawk tawh turin min rawn tur tho ta. Vawiin atang chuan ka eizawn vena atan Pathian min ruat sak lam panin nitin ka liam ve leh tawh dawn a ni. Chawlh kan neih rei deuh vangin ka thian, ka thawhpui fel tak tak te nen pawh kan inhmu lo rei ta a, ka zirtir thin naupang te hmel pawh ka hmuh lohna a rei ta.

                  Ka tho chhuak a, ka rilru a hlim hle mai. Vawiin atang chuan ka hmaah hna thar thawh tur a rawn inchhawp leh tan ta tih ka hria. Zirtir hna hi ka hna a ni a, ka zirtirna hi ka naupang te'n an hrethiam tur a ni. A thiamsa reng, thiamtir tum hi ka hnapui ber a ni lova, a thiam ve thei lo te, rilru chak ve lo te, thiante umpha ve hleithei lote hian an thiante an zawl phak ve theih nana theih tawp chhuah hi ka tihtur ka duty a ni. Lehkhabu chhunga thu inziak te hi ka zirtir ang a, mahse lehkhabu chhunga thu inziakte chauh lo pawh hi thil tam tak ka zirtir tur a ni ang. Ka theihna hi tlem hle mahse ka hna hi ka theih tawka thawh ka tum a ni tih hi ka'n tarlang ve mai mai anih hi.


Mahni hnaah inpekna tak tak neih a tul

               Hnathawh tur neih loh hi mihring tan a hrehawm a, hna zawng zawnga hmu thei reng reng lo nih pawh hi thil hrehawm tak a ni ang. Nasa tak leh theihtawp chhuahin hna kan zawng a, a chuhin kan inchuh a,  a thei theiin ka intihpui a; chutah hna chu kan hmu ta cheng a, kan thawk tha peih leh lova, hlawh lak hun leh hlawh chiah kan lungkham leh si thin. Thenkhat lah, an aia thiamna sang zawk neite aia duhsakna changin hna an hmu a, hna an hmuh hnu lawkah an hnathawhna hmunah kal lovin aikal te an la a, thawh loh hlawh lain an awm der der thin bawk. Mahni han aia mahni clinic ngaipawimawh zawk te, mahni hna aia zing leh tlai lama tution kal thin te ngai pawimawh zawk te pawh an awm an ti. Kan rama kan hnathawh dan angah hi chuan, thawk tam leh taima te an hah fal a, a thawk tlem an awl a, an hahdam bawk; an thawh hlawh erawh a inang vek tho si. Hna thawk thei turin kan pen chhuak ta sa sa, inpek tak takna neih hi a lo va tul tak em.

            Hna hmuh kan duh a, hnathawh erawh kan peih lo thin hle. Kan ramchhunga office hrang hrang ka tlawh chang te hian mi inpe tak tak an tam laiin mahni hna aia thildang ngai pawimawh zawk te, mahni hnaa inpekna nei reng reng lo te ka hmu fo thin. Hetiang ang mi ka hmuh chang hian mak ka ti hle thin.Sorkarin an thawh hlawh a pe reng tho chung sia, an hnathawh ber te lak atanga pawisa phut tlat thin ka hmuh chang te hian ka thin a rim thin. Pawisa hmel hmu lova hna pending lui tlat thin te hi ka va haw thin tak em. Office thenkhata ka luh chang hlim hmel pu tak chunga min lo dawngsawng thintu te, ka hriat duh ka zawh apiang tha taka min lo hrilh thintu te hi an fel ka ti thin. Chutih laia biak hrehawm em em an lo em ve thin te hian, an office zahawmna zawng zawng a tihmelhem ve thung.

               Mahni hna theuh ah hian inpe em em ila, min ruaitu duh ang zanin thawk ila. Ka hnathawhna hmun hi ka ei hmuhna hmun, ka chhungte ei tur leh mamawh ka hlawh chhuahna hmun a ni a, chhun lama ka in a ni tih hi hrechiang; tin ka hna hi ka eibel ber a ni bawk. Ka thawh tur awm tawk kan thawk a, ka hlawh tur awm tawk ka hlawh bawk. Ka thawh ang thawh ve chak, mithiam tak tak, keimah aia thiamna nei sang zawk mah, thawh tur nei ve si lo, tuna ka hlawh aia tlem pawha ka hna hi thawk duh tur mi tam tak an awm tih ka hria. Chuti chung pawha sorkarin ka hlawh tur a rawn tum zat zat thei te a va han lawmawm tak em. Ka hna thawk thei tura damna min petu Pathian chu fakin awm rawh se.

               Hun chep tak karah rilru fim pawh pu hman lovin thu tawite ka han ziak zuai anih hi. Chul mam a tul tak leh nakinah ka la rawn chul mam mai ang. 




Sunday, November 14, 2010

Biology Field Trip bawk kha

                  A hmain field trip chungchang hi ka ziak tawh na a, thlalak dah luhna hun rremchang a ni bawk a, khawnge ka han ziak leh hrim hrim teh ang. Ka ziak hmasa zawkah khan kalkawnga tuirihiau kan tlawh lai te chauh kha ka tarlang a, ka duhkhawp tlat lo. Ka han ziak zawm law law ang e. Thenkhat tan ho mai mai pawh a ni mahna, kei atan erawh a pawimawh hle si a. 

                  Hmuifang tlangah zan khat kan riak a. A tuk zing ah kan student fel tak tak te'n thawhphan nei miah lovin  bawlhhlawh an chhar fai a, tourist resort bul phul hmun nuam tak chunga miin an thil eina kawr ilo  an paih let thal rem rum te chu polythene ah chhar khawmin hmun khatah an chhung khawm a, an halral ta vek a. Bawlhhlawh halral mai duhtawk lovin Fai inzirtirna lam hawi signboard mawi tak an tar a. Sikul naupang thuawih tak tak te chuan plant species collection an nei zui nghal a. Kan inpeih fel ta maw tihah thingpui tui tawk leh a hmeh tuihnai tak nen kan inhnawh puar a; tichuan chumi tuk zing ah la la chuan chu tlang sang tak leh thengthaw nuam tak chu chhuahsanin tukthuan ei turin Sialsuk kan pan leh ta a. Sialsuk hotel ah dar insi khupa chaw kan kil pawhin chhawng hnih tala chaw ei a ngai. Kan tam tham ve deuh bawk a ni e. Dul hmul khat phuar khawpa chaw kan ei hnu ah zo thingpui hang kan han dawm leh te te a. Chutah muang marin Sialsuk khaw chhung panin kan tlan chho leh ta. Khaw chhungah bus kan hnutchhiah a, tichuan kan mamawh tur ang ang te kan in la khawm a. Plant collect na hmanrua nen, animal collect na tur jar leh formalin solution nen, notebook nen, kan in keng bawr hle mai. Tichuan, tlang lam panin kan chhuak chho ta a. Sap hun laia an bangla sak hlui tawh tak mai dinna lai hmun atangin tlang chhip lam panin kan chhuak chho ta a.
         

                             Hei hi sap ho hunlaia an building sak, bangla a nih hi
           

              Tun tum zet chu naupang ho pawh an phur khawp mai. An ri chel chul mai a, a then an nui a, a then an khek a, a then an tlan a, thenkhat uangthuang deuh phul hmuna lo lum der vel te pawh an awm. Chho kal hi ka tlin vak lo emaw ka tia, ka lo ring dik chiah a ni; sakhi luite tuchaka a thaw huam huam ang mai hian ka hah lutuk chu ka thaw huam huam mai. Digital camera ka nei ve si lova, ka mobile phone camera hmangin a rem rem ka hmet ve mial mial mai. Sialsuk tlang hi hmuifang tlang ai chuan a hniam zawk fe a, mahse a hmunhma a nuam a, tlang tawntirh atanga tlangchhip thlengin phul hmun nuam tak a inphah chho zui mai. Hliahtu tlang dang awm hek lo, khaw hawi a zauvin hla tak taka tlangdung pawl ruih te leh van boruak thiang tak te chu thlir a nuam kher mai.


                                  Tlang chhip lam panin kan chho ta nguai nguai mai




Notebook leh species collect na tur an ken vangin nuam tawl tura kal an nih loh zia a hriat


                                  In lum palh ang e, fimkhur teh u




                                 An hotupa lah chu mipui avangin a thau hle a.

                                Lianchhiari lunglen tlang emaw ka tih thut chu le.



              Nisa hnuaia hah hnep hnawpa tlang lawn hnu chuan thlalak posi pawh a mawi thei tawh lo.


               A hmain ka ziak tawh na a, ka han ziak nawn leh ngat teh ang. Field trip neih hi a tha ka ti. Heng kan hmun tlawh te hi, a duh tan chuan harsatna awm miah lova thian zaho emaw mahni emaw pawha kal theih reng na hmun a ni. Mahse tun tuma kal ho zawng zawng hi, engtik ah mah a huhovin kan kal leh tawh lovang. Damtea awmin nakum lamah te khawi hmun pawimawh te emaw pawh tlawh leh ta pawh ni ila, tun ami te hi chu an kim tawh dawn chuang lo. A thenin MBBS zirin phai lam hla tak tak ah an awm tawh ang a, a then B.E. zirin an kalbo tawh ang. Thenkhat BSc zirin Lungleiah te Aizawl ah te an awm tawh ang. Zir chhuak zo lova failed ho lah khawhar takin an aia junior te nen pawl khat ah an thu tawh dawn si. Tun tuma zin chhuak ho te hian a huhova zin chhuahna chance engtik ah mah an nei leh tawh dawn lo. Engtik niah emaw chuan heng hun hlim taka an hman te hi, ngaia chhui kirin an lung ala leng ve ngei ang le.


Saturday, October 30, 2010

Field Trip hi Zirna atan a pawimawh em?

Field Trip:

             October 28th, 2010, chu a lo thleng ta a. Chu ni chhuak engmawi tak chuan  BHSS Class XII Biology subject zirlai ten'a hun rei taka ata tawh an lo nghahhlelh em em chu a taka chantirin kan Principal zahawm tak Pu Muantea leh keini zirtirtu thenkhatte nen Field Trip nei turin Bus pahnih khat tanin kan inhnawh a. Kan tihtur leh kan thil tumah kan chiang tlang bawk a, kan phur kher mai. Plant collect na tur hmanrua nen, soil collect na tur hmanrua nen, water sample collect na tur nen, butterfly manna hmanrua leh preserve na tur nen, animal species collectna tur jar leh formalin solution nen, thawmhnaw inthlakna leh mutpuan nen, kan bawr khawp mai. Principal leh Vice-principal te'n tawngtaina nena min thlah thlap hnuah hmalama kan tihtur phurawm tak ti turin kan invai liam ta.

Vanva lui ah: 
             Bus in duhtawka min sawi hrep hnuah Vanva lui kan thleng a. Luhai ber bur chungin bus atangin kan chhuk a. Kan student te hi tleirawl leh rawlthar thaza rual ho an ni bawk a, luhai leh chauh an hre ve lo. Chung ho hma chu hruai a ngai ani si a le; insan phek a ngai thei khawp mai. Lui lamah kan chhuk thla a. Lengkir sang vaklo atanga tuikhawhthla awmna hmun chu kan thleng thla a, a ri hum huma, tui chu a var so phul bulh bulh mai bawk a. Sangha, chakai, chengkawl, a awm em tih lam rilru ah a lang tawh lo. A then tengkir hnuai li ah an zuangthla a, a thenin mahni neih ang ang camera kan phawrh chhuak a; a hmeh theih theih kan hmet nghal mawlh mawlh mai. Thenkhatin herbarium atan tia hnim an collect laiin a thenin aquatic species an lo zawng a. Thenkhat lah principal hovin lengkir hnuaia pukah an lut a, thlalak an hmet de zawr zawr bawk a. Nisa lutuk hnuaia bus chhung lum up tak chhunga darkar tam tak tlan tawh kan ni bawk a, lengkir tuikhawhthla atanga tui rawn per sung sung chuan hah a tidamin kan dai sawng sawng mai.

          Vanva luia kan thlalak tlem azawng ka han dah tel e:




(Vanva lui chauh kan tlawh lova, Hmuifangah kan kal a, Sialsuk tlangah kan lawn bawk. Post a sei lutuk dawn avangin vanva lui chauh hi ka tarlang ta mai)
          
Field Trip neih hi a tul emaw ni chiah le?

            Field tripa naupang chhuahpui hian, naupang te hi an hah satliah a ni lo. Lehkhabua inziak an zir piah lamah thil tam tak an hmuh belh a. Huan thlai  chungchang, a chin dan, a to dan, a chin dawn a lei an sawisak dan te hi, a ziaka ziak chuan zir huphurhawm khawpa tam a ni. A hmuna kalpuia naupang te'n an hmu anih chuan, an hrethiam nghal vek. Environment lam han thlurpui ta ila, forest stratification ringawt pawh hi, a taka hmuh chuan naupang tan a chiang lutuk. Kan rama thing leh mau lo tlem tawh zia te a takin an hmu ve a, kan thing neih leh ramngaw neih ang ang te duat taka enkawl a tulzia an hmu ve ta. Kan rama sava tlem tawh zia te, tunhmaa kawngpui dunga sava hmuh tur awm thin te pawh, tunah chuan an tlem tawh zia te, thing leh mau ka tih chereu nasat tawh em avanga kan leilung nghet tawh lo lutuk te, thlawhbaw ram, rei tak tak fallow period a awm tawh hnu pawha in regenerate hlei tawh lo tam tawh zia te, thu maia kan sawii thin kha, a takin an hmu a, an hre ve ta. Chu chuan an mahni ah interest a pe thin a, zirna lamah nasa takin a pui thei bawk. An zirlai atana an hriat belah mai bakah mi tam tak tan experience neihna a lo ni leh zel bawk. 

           A huhova thitih hrim hrim hian naupang leh naupang inkarah in ngainat na te, innelna te, inpawhtawnna te, inhriatthiamna te leh thiltihho tangkai zia te thlengin, a takin an hriat phah thin. Hei mai bakah hian zirlai te'n an zirtirtu te an nel phah a, zirlai te leh zirtirtu te inkarah inthian thatna leh inhriatthiam tawnna sang tak a awm phah thei thin. Thil la ti ho ngai reng reng lo khan a huhovin chaw an ei a, a huhovin thingpui an in a, an riak khawm a, a huhovin Pathian hnen ah an inhlan a, an zai thup thup mai te kha naupang tan chuan a hluin a nuam takzet a ni. Tin, natural aesthetic value hrim hrim pawh hi naupang tan a hlu tawk khawp mai. 

            Sikul naupang te kan zirtir dan hi, mark tha leh result tha kan aim a, Board exama result a that chuan kan lungawi em em thin. Mahse, zirna kan tih hi sikul bang 4 inkar ah chauh hian a inchhungkhung lova. A taka an hmuh theih leh an khawih theih tam tak kan chhehvelah hian an awm a ni. Ramngaw, mau hmun leh thlawhbaw ram te lehkhabua an zir ngawt hian a nihna dik tak an pawh phak lo va, rinna mitthla leh mite thusawi atang bak rin hriat theih an nei lo. Ramngaw hlutzia te, species conserve a tulzia te, degraded land kan ngah tawh zia te hre chiang tur chuan a hmun ah ngei ka, an mit ngeia an hmuh ve a ngai thin.

             Sikul naupang te hi lehkha zir tur an nih rualin khung khawm ngawt ngawt erawh a tha ber lo. Tunlaia kan private sikul tam tak phei chu concrete building chhawng, compound nei reng reng lo te pawh an tam. Sikul naupang line-up neihna hmun tur pawh nei hauh lo te an ni a, han pen hlek se motor kawngpui a ni nghal mai bawk. Sikul naupang chuan infiamna tur tual zawl an mamawh a, khawhawi nan leh chet vel nan space tha tak a mamawh bawk. Kan rama education kan kalpui dan hi a dik tawklo deuh chu a ni. Zirlai thiama pass ringawt hi student life a tling lo. Board exama ti tha sikul hi sikul tha ah kan teh chhung chuan zirna dik tak hi a full in kan kalpui thei ngai dawn lo. Sikul tam tak, Board exama 100% pass thin te hian an student pass ngei ngei tura an ngaihte chauh an sikul hmingin an exam tir a, a bak chu thingtlang lam sikul hming tein an exam tir thin. Tichuan an sikul hminga exam te chuan tha takin an pass a, 100% pass percentage an lo nei mai thin. Hetiang ang zirna tha hi, a that dan a ziktluak lo thin chuan ka hria.Class XII Science ah CBSE Course kan zawm a, mahse Project work kan duh lova kan paih daih erawh hi chu ka hrethiam thei lo. Project work kan tihpui hian naupangin project method hmangin topic khat lek lehkha an zir ve a, naupangin nuam an ti a, an hlawkpui bawk. Project work ti tur hian, Biology bikah chuan field study te kan neihpui thin kha a ni a, naupangin an hlawkpui tehreng nen, ka ui ngawt mai. Kan topic ka kal pel mah mah ta. Heng te hi ka rilru ah an awm ve miau si a, rem leh rem lovin ka han thai lang lui hram a ni e.

                Field trip nei tur hian pawisa tam tak sen ral a ngai thin a. Hei vang hian sikul tak takin an ti thei thin lo. Mahse, mahni tlin tawk te te talin, hnaivai takah a neih theih dan a awm ve zel mai. Zan riaka chhuak tur chuan bus hire na ringawt pawh hautak tham a ni si a. Ramhnuaiah emaw, luiah emaw te pawh chhunchaw funin han kalpui ta lawp lawp mai sela, naupang chuan nuam an va ti dawn em. Kan naupan lai khan kan zirtirtupa pakhat khan a huhovin luiah te min kalpui thin a. Nidang pawha kan kal fona hmun mah nise, a huhova kan kal hrim hrim kha a boruak a danglam bik a. Science lama kan zir thin thenkhatte kha min hrilhfiah pah bawk a; kan hlawkpui thin khawp mai.

              Zirna hian sikul building chhunga lehkha puan biha zir ngut ngut te, mark sang tak hmuh tuma  notes ziaka learn-by heart tlut tlut te, by-heart loh va hremna na tak tawrh te, chauh hi a huam tawk lo.Sikul naupang te  hian pawn lama intuaithar leh rilru lam tat hriam turin field trip chhete tal neih pui theih hram thin ni se, naupang tan a hlu ngawt ang.


Saturday, October 2, 2010

Zirlai ni mekte tan Fuihna thu tlem azawng

            Hman ah chuan mi in matric a passed chuan hna a hmu mai a. Hna a vang lo, hna thawk tu an in daih lo va, lehkha thiam apiang in hna an hmu mai thin. Tun ah erawh chuan engkim a danglam zo ta. BA / MA an chuang ta rei rui mai. BA chhuak phei chu kan tam lutuk tawh, hna a awm lo. Kan buai zo ta. Kan naupan tet atang in kan nu leh pa ten min chawm a, hna hram leh thawh hreawm tur chu kan thawh phal lovin lehkha min zirtir a. Admission fee, uniform, ziakloh bu, zirlaibu, pencil, pen, pocket money, a tam lutuk. Kum tam tak chhung min lo vah vaih pui tawh a. Tun ah kanlo zir chhuak ta a, hna thawh tur a awm chuang si lo. A mangan thlak a ni. BA / MA passed nan ringawta chhungkua in sum kan sen ral nasat zia hi kan chhut ngai em le? A tam viau tawh law'ng maw? Hengte hi a thlawn in a luang ral mai dawn em ni?

            Hna hi kan zawng tak zet em aw? Employment News pawh subscribe nachang hre hauh si lo hian hna van thu hi kan sawi nasa viau te hi a lo ni reng ang e. Hna zawng in exam hrang hrang ah hian vawi engzat chiah nge kan beidawn ve tawh le? A nih leh hna hmu tlak khawp in heng exam atan te hian kan in prepare tha tawk em? Coaching kan kal em? A nih leh MCS, MPS, etc exam atan khan kum eng zat fakau nge kan lo in buatsaih le? Study material te kan nei tha tawk em? Eng publisher buatsaih hi nge rintlak leh tha ber a i hriat le?

            Kumtin in mi thiam an pung deuh deuh a, kan aia thiam an lo chhuah belh zel a. Kei ni kan passed daih tawh si a, a lo rei deuh a, kan thiam tam zawk kan theih nghilh a. Lehkhabu han chhiar ila, kan lo hre sil ve nial tawh a, thiam ah kan in ngai mai a, hman angin kan zir uluk peih tawh lo va. Thil dang ngaih tuah tur a lo tam tawh avangin rilru ah a lut tak tak thei tawh lo va, eng exam ah mah kan ti tha thei tah thin lo. Nupui fanau neih tawh hnu ah phei chuan lehkha zir hi a harsa tawh a nia aw.

            Hmanlai angin tunah chuan hna hi ‘a vantla’ dawn mai mai tur a awm tawh lo. Hei hi khawvel changkanna ina a ken tel pakhat ani. Engkim hi competition type vek a ni tawh a. A thiamzual leh a taima zual apiang tan lo chuan hna a awm thei tawh lo. Mifing chuan a fapa a fuihna thu a fing a, keia fuihna erawh a mawlmang tih ka hai hauh lo. Hna i hmuh ve theihna tur hrilh che ka tum anih hi. BA passed hrim hrim tum suh. BA i zir na chhan tur chu Competitive exam a i tel ve theihna tura qualification requirement hmasa ber a nih avang chauhin BA passed tum rawh. I zirlai kha BA/ B.Com./B.Sc. passed nan mai zir lo la, nakina Civil service exam emaw exam dang emaw atana inpuahchah nan hmang ang che. Syllabus in a huam chin chu thiam vek mai rawh. Ist year, 2nd year, khawi year pawh ni rawh se, uluk taka zir vek tur. B.A. a i zir zawng zawng kha a pawimawh vek. A bak pawh zir tur tam tak a awm teuh. A bak chu i taihmakna ah te i tumruhna ah te a in nghat tawh ang. Zirlai nih lai leh zir hunlaia zir that peih loh te, pawl thil a in hman nasat lutuk te, nulat tlangval kawng leh ruih theih thila in hman te hian nakina kan la nih theih tur te min nih tir thei lo fo thin. Fimkhur a tha hle a ni. He tiang taka nasa a i inpuah chah a nih ngat chuan hna chu i hmu em em ang. Employment News chanchinbu hi han chhiar la, hnaruak a tam zia mai hi. Mi fa te pawh an in ziak tling thei a ni lawm ni. Vai buhfai ring theuh theuh, enge, midangin an tih theih chu nang pawh in i ti ve thei. Mi thil hre zau nih tum la, i thil hriat te i memory ah store hmiah hmiah la, chu chuan i mamawh hun tak ah a la pui em em ang che. Tun ah chuan sawrkar hian BA passed hrim hrim hi a duh tawk mai tawh lova, mithiam a mamawh tawh a ni; mithiam ni tur chuan nasa taka mahni zirlai zira nasa taka inpuahchah a ngai a ni.


            Ka student te ho hi admission an rawn lak laia interview kan neihpui lai chuan "Enge i aim in life," han ti ila, a zatve deuhthaw in "To become a doctor" an ti a; a zatve dangin "To become an engineer," tiin min chhang thin. An aim hi a ropui ka ti a, ka zah sak bawk. Aim hi a sang tur a ni reng a ni. Mahse aim reng reng tihhlawhtling tur chuan Objective neih a ngai a, chu objective chu tihhlawhtlin tumin theihtawp chhuah tur a ni. Ka student tam zawk hian an Aim tihlawhtling turin taihmakna an nei lova, pass tuma beih hram hramna an nei lova, an inthlahdah a, an thatchhia a, an zir tha peih lo va, a tawpah an fail leh duai duai thin. Doctor zirtur te, engineer zirturte khan min fail san leh mai thin. A pawi takzet a ni. Kan thatchhiat miau avangin exam ah mark kan hmu sang thei lo va, chumi avang chuan a lehpeka kan zir tum te kan zir theih loh phah thin. Mizoram chhung leh pawn lama zirlai ho te, taima lehzual turin ka fuih e.

Tuesday, August 10, 2010

Zirtirtu

            Zirtirtu hna hi 'hna tha, hna thianghlim, hna zahawm' tiin an sawi fo thin. Mahse ngaihsan erawh an hlawh lem lo. Mizopa thinlungah chuan J.E., Cashier, Range Officer te'n ngaihsan an hlawh fe zawk. Hna sang zawk lam ah lah college zirtirtu ai chuan E.E., SDO, BDO ten ngaihsan an hlawh fe zawk bawk. Zirtirtu te aia heng hna dang te kan ngaihsan zawk na chhan hi enge ni ta ang le? Mahni hlawh bakah pawisa dang nei thei dinhmuna an din vang zawk anih ka ring. Officer eiru miah lo chu tawngkam chauhin kan gaisang a, hnunglam atangin 'a mawl em mai' tiin kan sawi zui fo thin.

            Zirtirtu hna hi hnamdang chuan an lo ngai pawimawh khawp mai. Kan chhehvela cheng Chakma te phei chuan an dah chungnung thiam khawp mai. Mipui mimir hian an en dan a sang tlat. Mizopa thinlungah erawh zirtirtu hna chu 'hna hmui lo' a ni kumkhua dawn anih hmel.

            Zirtirtu ni tur chuan thiamna lamah pawh qualified ngei nih ve a ngai a. Tin ama qualification bakah proffessional degree a neih tel a ngai bawk. Zirtu tan chuan nalh lo leh mawilo taka inchei a rem ve lo va. Nitin, darkar tin deuh thaw naupang hmaa ding chhuak tur anih avangin a nalh thei ang bera a inchei a tul thin. Dar 9:00 am ah sikul tan anih chuan dar kua rik hmain sikul a thlen ngei ngei a ngaih avangin zingkar ah hmanhmawh takin inbualfai, thawmhnaw nawh fai, pheikhawk tihfai, etc a tih vek a ngai. Tuk chhuak fuh loh a sawi ve theih loh va, pafa, nupa, inhauh tuk ah pawh naupang hmaah hlim hmel put luih hram hram a ngai thin.

            Zirtirtu chu a voice a clear tha tur a ni a. Tawngtheilo khawpa vanduaina a lo tawk anih chuan a hna atangin a chawlh a ngai a ni mai. Office a thawk erawh tawng theilo khawpa natna khirhkhan a tawk anih pawhin a thawhpuite an fel anih chuan an thup mawi thei zel tho. Peon chuan a damloh nikhuain a aiah a nupui emaw a fapa emaw a tir thei mai a, zirtirtu tan erawh fapa B.A. neilo tan chuan thil harsa a ni thei. Kumtluanin naupang, thahnemngai takin a enkawl a, naupang sual an awm chuan mitha ah chher chhuah hram a tum thin. Naupang tha tam tak a chher chhuak thei anih chuan zirtirtu hi khawtlang siamtha tu pawimawh tak ani ngei ang.

            Zirtirtu nih hi, zirlai hmangaih tak tak tu tan lo chuan hna hahdam pawh a ni mahna. Zirtirtu tha chuan nitin thahnemngai takin naupang a zirtir a, notes a siam a, a vawn tir bawk a. An thiam theih loh leh an luhlul changin a zilhhau va. Question a set a, a type bawk a. Exam answer paper a check a, result a siam vek bawk. "Zirtirtu te chuan chawlh an ngah alawm, vocation te an nei a," an ti thin. Mahse vocation hunlai hi answer paper check, attendance record evaluation leh result siamna hun atan an hmang thin. Answer paper check a zan rei tak tak thleng an meng thin te hi kan hriatpui leh chuang si lo. Police leh excise zurui te kan thlir liam mai mai theih laiin zirtirtu zurui erawh kan helh hle si a. Rin aiin an nun hi a chep teh mai ania aw.

            An hlawh erawh a that tawk leh that tawk loh ka hre lo. Zirtirtu hian an hna hi chu an thawk chiang hle. An tihtur, an duty tha takin an hlen tlangpui. Tu te emaw angin hna pending an nei ve vak lo. Office thenkhata thawk biak nuamlo leh hrehawm tak tak kan tawn fo thin ang hi Zirtirtu pangai chin zingah hmuh tur an awm meuh lo.

             Duh aiin a sei ta. A tul anih leh kan la belh mahna.