Thursday, November 3, 2011

Mut hun

Ka naupan lai chuan zantirah thian te'n bang chhaklam hnaih atangin

Ka thian lo chhuak tawh mai rawh,
Chaw i ei enge i hmeh
Arpa-nuthlawisa
Min chhang dawn na nge?

an rawn ti dual dual a, Chaw ei laklawh lai a ni emaw. chaw eikham a ni emaw, "Chhang dawn e" tih leh tlan chhuah ka rual ve nghal thin a. Zantir lamah thla eng hnuaiah hlim takin kan pawnto a, pawnto hla sain hlim takin kan inchhawn a. Kan inchhaih, kan inum, kan inbihruksiak, kan hlim thei thin hle. Mut a lo hun a, chhung te'n min rawn ko ta a. 

Tin dial ah tin dialah
Naktukah khua var sela
Kan inkawm leh dial dial dawn nia
Mahni inlam hawi theuhvah 
tiin mahni inlam panin kan haw thin. 

               Rawlthar kan lo ni a, thian zahovin zanah kan inzui dul dul thin a. Thlaen loh zan anih chuan thut khawmna hmun remchang laiah kan thu khawm a, kan titi a, eng eng emaw kan sawi a, zan dar 9 vel thleng chu kan meng ve mai thin. Thla en zanah erawh chuan guitar kan hum chhuak a, lengzem hla kan hriat ang ang sain ka zai dual dual thin. Heng hunlai hian kan meng rei lutuk ngai lova. Zing lamah exercise laa kan tlan thin avang te, tlai lamah kan inkhelh thin avang tein zan menrei hi a rem lem lo a ni.

                Tlangval kan lo ni a, thiante nen nula kan rim a. Nula rimna ah kan titi khawm a, kan ri dar dar thin. Ngaihzawng bulfuk la nei lo ho kha chuan, haw hun awm tawk kan hria a, a hunah chuan haw turin kan tho sang sang thin. Ngaihzawng kan han neih ve tak chinah chuan, thiante haw hnuah nula kiang hnaiah thuin hmanhmawh lo takin leng haw ar khuang kan nghak ta thin a. Heng hunlai pawh hian zan kan meng rei lutuk lem lo.
                Tunah zet zawng, khawvel a lo changkang ta a, computer age kan ti a, computer leh internet in kan hringnun khawvel a rawn run a, zawi zawiin nun a khawih danglam tan ta a. Ka la hre reng mai, 1999 kum a ni a. Chhun lamah a free in internet kan hmang thei ta hlauh mai. Chu mai a la ni lo,  ka guide in a room chabi spare min pe a, zan lamah duhtawka  internet ka hman min phalsak a. Ka pu chuan literature survey nan leh journal chhiar nan te, abstract lak khawm nan tea a tih a ni. Mahse, tlangval a pumpa ve lem, chutiang ngawt tunge khawih peih ang le? A aia hmuhnawm leh thlir nuam a tam alawm. Zan rei tak tak thleng ka meng a, website hrng hrangah lutin thil chi hrang hrang ka khawih nasa. A chang leh hmuhnawm en ve turin thian te'n min zui hal hal thin bawk. Chuta tang chuan mut hunah ka mu ta lova, thawh hunah ka tho ta hek lo. Mite tui taka an muthilh laiin internet ka thutchilh a, mite an thawh a, an infiam lai leh, lehkha an zir laiin ka muhil ve thung. Internet leh computer in nun a thlak danglam chho tan ta.

             Zirna ka zawh hma hmain enge maw vangin ka zirna ka chawlhsan a, hna ka thawk ve ta a. Kan vangkhua ka thlen hnu chuan internet khawih man a lo to ta ngei mai. A darkar zawngin man chawi a ngai ta a, chu lah chu a muang em em bawk si. Vawi khat chu ka sikul banah internet ka khawih a, ka khawih tui khawp mai. Pawn ka chhuak chu khua a lo thim vek tawh a, in ka thlen chuan zan dar riat a ri tawh. Regular takin ka khawih ve ngam ta lo.  Rei tak ka chawlhsan hnuah BSNL in GPRS te hman theih turin a han tinung a, chuta tang chuan zawi zawiin internet khawvel ah ka zuang lut ve leh ta. A hnuah phei chuan TATA ho an lo lang a, chuta tang chuan GPRS mai duhtawk lovin TATA photon lamah ka tuan leh ta a. Tunah chuan TATA ah pawh lungawi zo lovin mahni ngeiin broadband ka han pawt ve leh ta anih hi. 

           Internet avang hian pawisa tam tak ka paih a, ka hun tha tam tak ka paih bawk. Internet avang hian zan rei tak tak thlenga mengin mut hunah ka mu lova, thawh hunah ka tho ngai ta hek lo. Mahse ka lungawina leh ka tleina a ni miau si a le. Zan hun kan sawn ta dawrh dawrh mai a nih tak ber mai hi.



Deficit Mission Schoola thawktu te'n harsatna an tawk


Deficit School chungchang tlangpui:

               Mizoram Deficit School a thawk zirtirtu te thil ngiat leh beisei te hi mi tam takin an hriatthiampui lo emaw ni chu aw ka ti. Deficit School te hi sorkarin a dila a dil te an ni a. Kohhran hian a dil chhuah a ni miah lo. Kohhran sikul thenkhat Deficit a hlankai anih khan a thawktu te zawng zawng pawh deficit status ah dah vek an ni a. Deficit an nih dawn hian an hlawh tur engkim tihfel vek a ni a, sorkar atangin pay scale fel tak neiin sorkarah Service Book pawh siam sak thlap an ni a. Kumtinin incrrement pawh an nei thlap a ni. Hei hi sorkar kalphung pangai a ni a, thilmak a ni lem lo ve.

                Government Aided hrim hrim sikul hi a awm nual thin a. Sorkar hnathawk ang chiah chiaha a enkawl thin chu Deficit school te hi an ni. Retirement benefit leh Medical re-imbursement tih loh ah chuan sorkara thawktu nen inang khat veka enkawl an ni. A hma phei chuan an hlawh tur hi non-planned budget ah ngat dah a ni a, nikhua a lo rei a, planned lam ah dah thlak an ni ta zawk mai pawh a. Chumi hnuai chiah ah chuan Government Adhoc-aided school a awm leh a, chung te chuan deficit sikul te hlawh ah an phak lo hlek a. Chumi hnuai leh ah chuan Government Lumpsum aided school a awm leh a. Chungte sikul te chu kum khatah pawisa engemaw zatin sorkarin a tanpui thin. An hlawh pawh private sikula thawkte nen a inang deuh reng.


                Sorkar atanga hamthatna tinreng an dawn vang leh hlawhbi neia an kal vang te, Sevice Book fel tak an neih vang tein Deficit sikul zawng zawng deuhthaw Sorkarah chhunluh an ni ta a. Mission Sikul erawh chhunluh a rem chiah loh vangin a ngai angin kaltir rih an ni thung. He deficit status hi thaibo tumna lo awm ta pawh nise, a hnuaia felfai taka hnathawktute hi a hlamchhiah ngawt tur a ni lo. Deficit status hrim hrim hi sorkar hian tihtawp veka nuaibo hmak a duh anih pawhin felfai tak leh fair takin thil a ti tur a ni. A enkawl lai, a chawmlai te an ni a, a tul anih chuan Kohhran School atangin a la chhuak mai tur a ni. A la chhuak ang a, a duhna hmun apiangah a transfer ang. Thawktu zingah sorkara lut duh lova, Kohhran bel duh tlattu chuan Kohhranah thawk chhunzawmin Kohhran hlawh a la tawh mai tur a ni. Chutih laiin deficit nuaibo leh tihtawp a ni chuang si lo va, a kal ngaiin a la kalpui reng a, hlawh a pe tha duh lo ringawt mai hi, mi tam takin hrethiam ve lo mahse, a tuartu tana a nat turzia erawh chhutpui ve teh u.


                  Hetiang hi kal dan tur dik tak chu a nih laiin engmah Option pawh siam sak lova, Deficit Mission school-a thawktute a enhrang nghal ngawt mai hi, a dintu Sorkar thiam loh liau liau a ni. A tirte, deficit status atana a hlankai lai khan he deficit status hi Contract System angin lo kalpui ni ta sela chuan tun tuma thil thleng pawh hi hriatthiam a awlsam deuh ngei ang. Mahse contract system a ni miah si lo. An pay scale leh increment leh a tawpna ceiling (6500-200-10500) hi ngun takin han bih chiang teh. Hetiang ang pay hi kum 2001 bawr chho vel khan Private sikula thawk te’n an nei em?

               4th pay commission anih laia deficita lakluh ho te pawh, 5th pay siam anih khan pay thar angin hlawh an la ve nghal mai a. Hlawh mai a ni lo, arrear zawng zawng nen, engkim sorkar nen a rualin angkhat veka siam thin a ni. Hlawh a pun reng rengin enhran an tawk ngai lova, step-up anih pawhin automatic in a step-up ve mai. Tuna 6th pay sorkarin a pek tan chiah khan, anih dan tur dik takin deficit school pakhat chu hlawh siam sak nghal an ni a. Mahse, hetih lai hian sorkar lam atangin eng thil emaw ruahmanna a lo awm ruk avangin an hlawh pek chhuah tawh pawh rulh tir leh an ni nghe nghe.

                Deficit school-a thawktu te hlawh tur hi khawnge a kal bo zawh tak? A hma zawng zawngin an hlawh tur a awm vek a, arrear pawh a pe vek a. An hlawh tur hi thil dangah an hmang a ni mai zawk lo maw? MLA hlawh a pung a, NLUP sem a ni bawk a, budget tihsan a ni chuang si lo, deficit mission sikula thawktu te hi an tawrhtir mai a ni zawk lo maw?

               Mizote hi thil hrechiang mang hlei lova huaisen taka thil sawng pawp pawp thin kan ni a, sawi sual palh hi chu a pawi lem lo, a thamral leh mai a. Ziak sual palh erawh a pawi a, a ngheh tlut tawh vangin nasa takin mi rilru a hliam thei a ni.


Deficit school-a thawk tura lak thar ho:

                 Deficit sikul a lo nih takah chuan, a bikin Higher Secondary section a thawk tur te chu a lo thawk tawh sa, Master Degree nei te tih loh chu, a thara lak an ni deuh vek a, Advertisement chhuah anih laiin sorkara an pay scale tur zat nen advertisement chhuah a ni a. Interview an paltlang lai pawhin an hna chungchang leh an hlawh chungchang sawipui an ni lo. Hna nghet pangai laka lak an ni a, nakinah an status hi la tih hniam thut theih anih thu lam pang reng reng sawipui an ni hauh lo.  Interview Board a thu te hian an hna leh nihna te, an hlawh te hi nakinah la tih hniam thut theih an nih thu te chiang taka hrilh sa vek ni ta se, chuti chung pawha thawk duh hram lo ni ta hlawm se chuan tuna dinhmun khirh taka an ding ta mai hi, engmah sawi lovin an ngawi reng ngei ngei ang.

                 Hna lak lai hian D.E.O.  kaihhruaina hnuaiah Kohhran Committee te nen zirtirtu hna hi lak ngei ngei tur a ni a. DEO hi a hman lova a tel ta lo anih chuan sawi theih a awm lo. Kohhran hnuaia thawk tur hrim hrim zirtirtu hna an lak te hian SDEO emaw DEO emaw atangin approval letter an dawng ngai em? Sorkarah Service Book an nei ve tho em? Deficit sikula thawk te hi chuan Sorkar aiawhin DEO hnen atangin approval letter an dawng vek asin. Thil hrechiang mang hlei lova an puak ve pawm pawm thin hi a pawi a, mi rilru an tina thin a ni.



Deficit Mission Sikula thawk te hi rawngbawlna avanga hnaa lut an ni em?

                  Hna hrim hrim hi proffession a ni a, rawngbawlna a ni lo. Kohhrana rawngbawl tura hna lak chu an awm teh meuh mai, mahse Deficit sikula thawkte ho bik hi, advertisement ah an pay scale tur (6500-200-10500) hmu chunga hna dil an ni hlawm a. Rawngbawlna a ngaia hna dil ai mahin hlawh tha tak sorkar atanga an hmuh tur beisei ran chunga hna dil an nih hmel zawk. Kohhran huang chhunga tal na na na chu, an chetzia leh hawiher a lo danglam a, an inchei dan te, an hnathawh thlengin taima takin an thawk thin. 


Hlawh double la lo ti tawkte an awm a

              Hman deuhva Vanglaini chanchinbua rawn ziaktu pakhat phei chuan thil hi a han hrechiang lo mai mai khawp a. Deficit Mission sikula thawktu te hian hlawh double, Kohhran atang leh Sorkar atangin an la emaw tiin huai takin thu a rawn ziak a. A risk huai ka ti khawp mai. Kan ramah hian intifing tak tak, thil hre zik tluak mang lo hi kan lo va tam tak em. Tunge Kohhran atanga hlawh la a, Sorkar atanga hlawh la bawk chu le? A hria anih chuan an hming tal rawn tar chhuak se ka va ti tak em. An hlawh tur hi DEO office kal tlangin Sorkar in a pe thin. Tunhma phei chuan sorkar hnathawk diktak ang maiin an hlawh tur pawh non-planned budget ngat dah a ni asin.


Kohhrana an hlawh:

                Kohhran sikula thawk an nih avangin kohhranah hian pay scale hran an nei ve a, mahse pawisa erawh Kohhranin a pe ve lo. Service Book an nei ve a, chu chu an senior dan azirin zawi zawiin a kal ve bek bek thin. Service Book neiin Pay scale pawh nei mahse pawisa erawh Kohhranin a pe miah lo. An hlawh erawh, a tira an intiamkamna angin Sorkarin a pe thin thung. Kohhranah hian a hming maiin Service Book hi lo vawn that a ni thin.


Pension chungchang:

Deficit sikula thawktu pension tur hi a zavaiin Kohhran tum vek a ni em?

                    Deficit sikula thawk te hi sorkarin pension a siam sak theih dawn loh avangin leh kohhran sikula thawkte an nih avangin Kohhranin pension a siam sak a. Deficit Sikula thawk te hian Kohhran hnuaia an hlawh zat tur atanga 10% hi an hlawh (sorkar atanga an hlaw) atangin an chhung lut ve a. Helai tak hi i han hrilhfiah chiang deuh teh ang. Kohhran hnuaia zirtirtu hlawh chu 10000 ni ta se, chuta tanga 10% chu 1000 chiah a ni. Sorkar atanga a tak taka a pawisa lak chu Rs 18000 vel lo ni ta se, a 10% tur chu Rs 1800 chiah chiah a ni. Mahse pension fund a a chhun luh zat hi Rs 1000 chauh a ni. Heta pension fund atana a chhun luh hi Kohhranin a tumsak emaw lo ti tawk te pawh an awm mai thei. Mahse, chu chu a ni lova, Sorkar atanga a hlawh lo kal atangin Rs 1000 hi pension fund ah chhun luh a ni ta zawk a ni. Thawktu tupawhin pension fund atana a chhunluh zat atangin 10% chu Kohhranin a chhunluh pui ve tur a ni. Hei hi chu Pension Rules pangai a ni a, tu sawisel theih a ni lo.


New Pension System:

                  Employees Provident Fund hi Central Sorkar chuan a titawp daih tawh a, a aiah New Pension System a hmang tawh. He New Pension System hi Centrala thawk pawh, State sorkara thawk pawh, Kohhran leh pawl hrang hrang hnuaia thawk pawh, tin mimal ang pawhin zawm theih reng a ni. Kohhran hian New Pension Scheme hi a hnuai thawk zawng zawng te zawmtir vek mai sela, pension ah buaina a awm lo ber ang.

                   Mi thenkhat intifing tak tak, thil hre chiang mang si lova chanchinbu lama lo ziak ve ngawt thenkhat te hian thil hi an hrechiang lo a ni. Deficit sikula thawkte hian Double Pension an kherh reng reng lo. A tum pawh an tum miah lo. Sorkar hian Deficit Sikula thawk te Sorkar Pension hi zawmtir ve ta sela chuan thlatinin an thawh hlawh atanga 10% hi a cut sak ziah ang a, chuta tanga 10% chu sorkarin a chhun luhpui ve ziah bawk ang; chu’ng te a zavaiin Pension Fund ah a chhunluh sak ang. Hlawh a pek kim loh, D.A. arrier te zawng zawng pawh Provident Fund ah a chhunluh sak vek ang. Tunah hian an D.A. arrier sorkar atanga lokal thin te hi chhun luh ve na tur an nei si lova, a pawisa faiin an hmang hmiah hmiah mai thin. Hetia an hmanral mai mai ai chuan Provident fund (or NPS account Tier I) ah chhunluh sak hmiah hmiah mai sela, a tha a ni mai alawm. Sorkar tan a a hek dan inang reng.


Sorkar tan pension pek a harsa em?

                Back date miah lova a thar hlaka pension a siam sak dawn anih chuan sorkar tan engmah harsatna a awm hauh lo. A back date dawn anih erawh chuan an thawh tan tirh atanga sorkarin 10% hmanga a lo khin let vena tur erawh a tam tham tawh viau ang. Arrier erawh a pawisa faia an lak chhuah thin avangin Provident Fund erawh an nei tam miah lo thung ang.

                 Tuna thawk mek te hi sorkar hian Pension siam sak ve dawn ta se la, tuna an thawh hlawh atanga 10% a cut sak ang a, arrier an dawn tur zawng zawng pawh a chhunluh tir vek ang. Lo thawk senior tawh tan chuan hlawkna a awm miah lovang (a lo thawh tawhna zawng zawng service an chhiar sak vek a an back date sak te anih ngawt loh chuan), Kohhran atanga pension lak pawh an duh zawk hial maithei. Tuna kum 20 chuang service la nei te tan erawh chuan tha tak tur a ni. Sorkar hian hlawh leh arrier a pe tho si a, tuna thawk mek te hi back date sak miah lovin pension siam sak ta se, sorkar tan thil harsa a awm miah lo. Mahse back date a tum anih erawh chuan pawisa sen nasat a ngai ve khawp ang le.



Kohhran sumbawm tihektu te an ni em?

            Deficit Mission sikula thawkte hi kohhranin hlawh a pek miau loh avangin mipui thawh khawm, kohhran sum bawm ami pawisa an hmang ve lo va. Chuvangin mipui chawmhlawm an ni ve lo tihna anih chu. An hlawh atangin Kohhran thawhlawm an pe a, an hlawh a san leh an thawhlawm thawh a tam mai dawn zawk a lo ni.


Nuar ve tur an ni em?

              Kohhrana thawktu chu nuar ve chi a ni lo. Mahse ama dikna, a zalenna rahbeh sak a nih a, a chanpual ve tur a dawng lo anih chuan lungawi lo ve ngam tur chu a ni e. Tih tak emah chuan Pawl hrang hrang, sorkara laka lungawilova nuar thin zinga an hotute pawh hi, a then chu Kohhran Upa te, rawngbawltute an nia sin. Sorkara pay scale nei thlap tura hna thawk tura lak, Service Book pawh sorkara nei thlap, mahse nikhua a lo rei a, a hna atanga hnuh hniam tumna te, a hlawh ve tur pawh a dik taka pek vea an awm thei ta mai lo hi, an rilru chu na lo thei a ni dawn emaw ni le.

             Deficit mission sikul a thawk te hi kan anpui, kan nat anga na thei, hrehawm tuar ve thei, hrehawm ti thei, lungngai thei ve tho an ni a. Pastor leh missionary erawh an ni lo tih hi hriat ve reng a tha khawp mai. Kohhran hnuaia thawk an nih avanga kan chawmhlawm, kan duh hun huna kan sawt theih, kan sawi chhiat a kan diriam theih anga kan ngaih tlat chuan a fuh lo maithei. Hetiang leh tho tur anih te chuan engah nge a tirah, hnalak anih lai khan harsatna lo la thleng thei te hi hrilhlawk an nih loh?


Beram no, a hmul mettu hmaa ngawi reng ang an ni

                Cable TV lama fakselna ah te leh chanchinbu hrang hranga SMS hmanga ngaihdan an thawhkhawmna ah te nasataka sel leh sawt an hlawh a. Diriam taka nuihsawh an hlawh bawk. Kohhran mi leh sa an nih avanga lungawi lohna te lan tir chiam chiam rem chiah si lo, an chanpual tur engmah awm ve thei bawk si lo, an dinhmun khirh zia hi hriatthiampuitu reng reng an awm lo. Heti taka nasaa sawi chhiat an tawk chung hian beram no, a hmul mettu hmaa ngawi renga ding ang maiin anmahni era sawi chhe chiam chiamtu te lakah chuan engmah an sawi ve lova, an thiamthu reng reng an sawi ve lo.

                 Thazaiin vawi tam tak sorkar an dawr a, a ngenin an ngen a; nawrh ai chuan tiin awmni kham meuhvin Pathian hnenah an harsatna te an thlen a. Vawi tam tak Chief Minister hmuha titipui an tum beidawng thin. Pawisa hlutna a lo tlahniam a, thil man a lo sang chho zel a, khawsak a lo harsa chho tan ta. A tawp a tawpah chuan nuar lo thei lo dinhmunah an ding ta anih hi. An kuang lo an nawr a ni lova, an chanpual tur diktak an nawr a ni zawk e. A thiktu leh hmusittu tan chuan cheksawlhna hun remchang tha ber a ni ngei ang le.

A tawp khar nan Thiana tawngkam ka’n hawh lawk ang e. Education Department atanga “appointment order emaw approval letter” emaw hmutu te zawng zawng hian engah pension nge an hmuh ve si loh? “Deficit Status ah hian in qualify ta lo ve” tih pawh ni si lova 6th pay pek loh ngawt te hi India Dan-pui-a kan Fundamental Rights – Right to Equality (Article 14 – 18) a khawih buai a ni zawk lo maw?




Ngaihtuah zui atan:

  1. Deficit sikul-a thawktu te hi kan itsik mah mah thin a ni lo maw?
  2. Kohhran sikula thawk an nih avang hian kan hmu hniam lutuk thin a ni lo maw?
  3. Thil hre chiang mang hlei lo hian intifing takin thil kan ziak chiam chiam thin a ni lo maw?
  4. Kohhran mipuite sum thawh khawm hmanga chawma enkawl tur ni ta se, tuna an hlawh ang zat lai han pe thei tur hian kan Kohhran budget te hi tihsan belh a ngai viau lovang maw?
  5. Deficit status diktak hi a hrechiang zawk te’n lo ziak teh u. Chhungkaw tam tak sumhnar a ni a, an inghahna, an eizawnna ber a ni. Deusawh mai lovin thil awmdan chiang takin hriatpui i tum teh ang u.