Lalte lal lai leh Environment

              Ka ngaihtuah thin a, hmana kan Mizo lalte an lal lai leh ro an rel a, tlang tina thu an neih lai khan kan ramngaw hi kan chhut phak ai daiha hluin an lo humhalh a. Tun hnu, lal kan neih loh hnu hian mi zawng zawng kan lo zalen ta a, kan duh duh lai ram kan vat a, ka thing duh apiang kan kit a, kan hal duai duai a tuman min sawisel tawh lo. Lal te kha, thenkhat tan chuan an sualin an chimawm viau pawh a ni mahna, mahse khawtlang leh ram tan thil an lo thlir lawk thui khawp mai. Environment an humhalh dan mawlh mai hi a ropui ka ti thin. Tunlaia 'kan humhalh' kan tih ve hian a lo tluk reng reng hleinem maw le. 


Loneihna tur hmun bik

                Mizo lal te'n ro an rel lai kha chuan mipuiin an duh duhna ah lo an vat ngawt thei lova. Lovah na tur bial an ruat a, chu an ruatna hmun lam ram apiang chu lo atan an thet thin. Duh duhna lai an vat ngawt thei lo. A kumleh ah a hlawmin bial dangah an insuan leh a, chutiang chuan awmze nei takin lo an nei thin a, kum tam a ral hnuah chuan, hmana an loneihna hmun kha lo atana vah tlak khawpa ram lo insiam tha lehin a lo tui leh hman tawh thin. Hetianga awmze nei taka lo an vah thin vang hian ramngaw tha lai thiah a ngai lova, ramngaw tha tak, chak lakna hmun tur tha tak an zuah thei thin a ni.


Dai hnaiah chawhmeh

             Dai hnaiah zawngtah kung a awmin an zuah a, thingthupui kung a awmin an zuah a, a duh duhin an rawtin an kit ngawt thei lo. Lal te hian anmahni tana an humhalh a ni lova, khawtlang mipui tana humhalh an ni. Tunah chuan mimal tin hi kan lal ber theuh va, kan duh duh kan kit a, kan rawt a, kan duh apiang kan ta neih hmiah a, kan patta hnan hmiah hmiah bawk.


Rahtlan leh partlan

                Rahtlan leh partlan kung an ram chhungah a tam chuan sava leh ramsa dangte an ram chhungah a tam dawn a ni tih hriain lal fing deuh chuan an ram chhunga rahtlan leh partlan te an zuah thin a. Kan naupan lai pawhin heng partlan leh rahtlan kungte hi dai hnaiah hmuh tur tam tak a awm thin a. Lal leh upa te'n humhalh tlat lo sela chuan mipuiin an humahalh ka ring miah lo.


Thei kung an humhalh

               Thei kung te hi thing tha tak, tuah thing atana tha an ni tlangpui a. Miduham thenkhat chuan theikung tha tak pawh nise, kih an hreh lem lo thin. Lal te khan dai hnaia theikung te kha an humhalh hram hram thin a, kih an phal ngai reng reng lo.Thei thenkhat phei chu khawtlang huapin an lawh a, an insem a, chhungkaw tin, a hausa leh a rethei pawhin, thei eitur an chang theuh thin.


Lui an humhalh

               Mahni khau leh ram chhunga lui te an humhalh thiam hle a. Sangha pawh sangha tlangvuak rawtin a sanghahuhovin an man thin a, a huhovin ngawi te an dawh thin anih kha. Luisa te pawh hi khawmual sa ang thova duat loh chuan rem vek thei a ni tih an hre chiang hle a, mahni ei khawp te te chauhvin miin an man thin.


Khuai an humhalh

                Khuai hi an mi zuk a na tih loh chu an tangkai em em a. Pollinators lar leh tangkai ber an ni. Hmanah chuan khuai te hi, a bikin khuaipui leh kham khuai te hi, lalin an humhalh a, a lak a hun hma chuan mimalin an la ngai meuh lo. A hunah chuan khawtlang huapin a huhovin an la thin. An lak pawhin thiam takin an la a, rem vek khawp chuan an la ngai hek lo. Zuah chin an nei thin ni ngei tur a ni, a kumleh ah lak tur a awm leh mai thin.


Mauhak an humhalh

                Mauhak an humhalh thin hi lal ho an fin em em na pakhat niin ka hria. Mau hi thingtlanga cheng te tan chuan a tangkai em em a. In tha tak sa ve thei lo tan pawh mau hmangin in a sak ve theih mai thin. Huan hung nan, hnang atan, em, thlangra, pa te, papui, khumbeu, leh inchhung sekrek hrang hrang atan an hmang nasa em em thin. Heti taka mau a tangkai avang hian chak lakna tur hmun mauhak an zuah hrang thin a. He mauhak an humhalh thin hi conservation lam hawi atana hna an thawh tangkai em em pakhat a ni. An hma lo lak tawhna zuiin khaw tam takin tun thleng hian mauhak hmun tha tak an la nei thei a ni.


Sawi zawm zel ang.....

             Kan Mizo lalte kha hnamdang lalte nena tehkhin chuan tlawmte mah nise, an hawiher a zauvin an rilru zawng zawngin an khua leh tui, an mite, an ram an hmangaih a, theihtawpa thain ro an rel thin. Mipuite mamawh awmna chu  an khaw hual veltu ram zau tak leh tukloh ramngaw te a ni tih hriain theihtawpin ramngaw humhalh hna an thawk ve thin a, hmathlir thui tak an nei thin. Dan khauh tak an zam ve a, chu dan huang chhungah chuan zalen takin mipui te'n khawsak an rel ve thin.

            Khawvel kal chho zel leh Lal neih a inrem thei ta lova, loh theih lohna vangin lal ban an ni ta. Lal bik leh thuneitu bik an awm ta lova, mi zawng zawng inang khat leh intluk tlang vek kan lo ni ta a, zalen kan lo ni ta.  Tichuan mi zawng zawng kan intluk tlang ta a, mi zawng zawng inang khat vek kan lo ni ta. Sang bik kan awm ta lova, hniam bik pawh kan awm tawh hek lo. Lal leh thunei bik an awm tawh lova, thupetu leh khauh taka roreltu, mipui te'na an hlauh em em an awm tawh hek lo. Zalen kan ni ta a, mahse kan zalenna erawh kan ramngaw leh a chhunga nungchate tan chuan lungngaihna a ni ve thung; kan zalenna kan hman thiam loh vangin kan ramngaw tha leh a chhunga cheng nungcha te'n an tuar ta em em a nih hi. Environment pawimawhzia leh humhalh a tul zia hi sorkar kutah duh aiin kan lo dah reiin duh aiin kan lo ngaihthah rei deuh va, kan tlai tep tawh a ni e. Keini'n kan humhalh loh chuan tu tehlulin nge min lo humhalh sak chuang ang le?

Nupui

                 Chi thlaha khawvel luah khat tura hriattir kan nih ang ngeiin inthlah pung tura hmalakna hmasa ber leh pawimawh ber chu nupa inneihna hi a ni awm e. Inneihna hi chhungkaw din tanna kawng hmasa ber a ni. Chhungkaw din tur chuan a hmasa berin nupui neih a ngai a, nupui nei tur chuan ngaihzawng neih a ngai. Ngaihzawng tur nula an tam a, hmangaih tur an tam a, phuloh tur pawh an tam hle bawk. Nupui tur erawh pakhat chauh a ni si.

                Tlangval thenkhat tlangval nuamtih vanga nupui nei lawk lo an awm thin. Nupui nei ta se, duh angin an zalen tawh lovang a, an duh duhna lamah an theuleu thei tawh lovang. Fa han neih a, han chhangchiat vel kha an tan chuan thil peihawm loh tak a ni si a. Nupui han nei ta se nuam an tih dawn vei nen. An va hre lo tak em. Nakinah chuan tlangval senior an la ni ang a, an lo upa ang a, tlai khawhnuah nupui tur an zawng leh ruai awm tho si a. Tuna an luck vanglai, duh duh thing theia an awm lai hian an duhber han thing chhuak nawlh mai se ka lo tihpui ve em em thin. Vanglai a pelh hnu leh hmel a lo chuai hnua nupui tur zawn thar leh chuan an duhthusam an thing chhuak tawh kher awm si lova. Engkim hian hunlai a lo nei anih dawn hi.

               Nupui te tangkai zia leh kan hriat miah lohva an lo hah ve thinzia hi kan hriatpui lo fo thin. Keini pa ho hi, hna thawk turin kan chhuak a, kan hnathawhna hmunah hahdam takin office hulhliap hnuaiah kan thu a, nisa leh ruah do miah lovin, thlan reng reng tla hauh lovin kan nileng a, tlaiah kan haw a, hah ber niawm takin kan thu zawi ngawih ngawih thin. Chhungte lah hian ram lama hnathawk haw ang maiin hah em em turah ngaiin min lo duat ve khanglang bawk si. Ngam atan nupui ka nei lova, hlauh atan nupui ka nei nahek lo. Hmangaihtu leh duattu hmangaih leta duat let erawh ka bat a ni.


                Zingah nise, duh chen chen pawh mu ila, Pa kan ni miau va, kan thawh veleh thingpui tui tak min lo chhawp nghal a. Newspaper lo thleng thar min chhawp nghal bawk a. Eirawngbawl paha naupang lehkha zirtir chung leh naupang tapin lo tibuai ve chhen pawh nise, min phut derna eih pawh neih lovin a che char char a; ka ei tui loh hlau takin uluk takin chawhmeh a siam a. Fate chhun chaw paitur leh ka chhunchaw pai tur uluk takin a siam nghal a. Ka eitui loh hlauvin a tui thei ang berin ka chawpai tur min buatsaih sak thin. Lawmthu sawi nachang reng ka hre si lo. Chhun lama ka eitur a siam zo chiah tihah pheikhawh nawhfai, naupang chaw siam, leh nau chaw hraiin a buai chhunzawm leh nghal a; chumi hnuah naupang school uniform hak tirin a buai leh a. Kan pafaa kan kal liam hma loh chuan mawng a hung ve hman lo. Kan kal liam chiah tihah chaw ei khama suk atana a dah thuamhnaw te, zan lama naupang zun khum puante leh kekawr ho te su turin a inbuatsaih nghal a. A insuk zawh veleh naute a timu a, reilote a chawlh hnu lekah a u zawk sikul bang hruai a hun leh nghal mai bawk nen. In an thleng chiah tihin thingpui in a hun a, an inpeih fel chauh tihah naute mu a harh a, buaipui zui leh a ngai a. In lama lo awm kan nupuite hi, kan rinaiin an lo hahin an lo buai hle ani tih hi pa ho hian kan hre lo fo thin.


               Nupui hlutna hi ka hre lo fo thin a. Mipa tan nupui neih hrim hrim hi thil tha a ni a, thiltha hmuhna a ni. Nupui chuan a pasal a enkawl a, a chhawmdawl a, a tanpui thin a, a fate zawng zawng a enkawl thin bawk. Fa enkawl lamah hian Pa hi an inrawlh tlem tlangpui thin awm e. Inchhung uap lumtu an nia, inchhungkhur enkawl a, tithianghlim tu an ni a. A tihfai ngai leh remthat ngai te remfel thintu an ni. Mawng pawh hung tha hman lo khawpa buai phili taka che thin chu nupui bawk hi an ni. Pasal-fanau te ei tui loh hlauvin eirawng a bawl a, chaw ei a siam a, chawei khamah a tifai leh vek thin. An hunawl neih ve chhun te hi a tlem asin aw.... Awm mai mai pahin puan an thui a, awm mai mai pahin naupang thawmhnaw tet an thui a, awm mai mai pahin chhuat an nawt a, awm mai mai pahin an insu fai thin. Nupui hi pa tan chuan a va lo hlu thin tak em.


                 Hnathawhna atangin tlaiah han haw ila, in kan thleng chauh maw tihah thingpui tui tak min lo chhawp nghal a. Naupang sikul bang ipte a en a, an homework leh chhun lama an zir te a en sak a. Chhun lama a lo buai ve zia reng reng a sawi lo, ka hah leh hah loh te ani min zawh daih ni. Ka thuamhnaw inthlakna theh thal tawp pawh ni ila, reiloteah a lo inthlep fel diam mai a. Mawza pawh a rimchhe hman lo. TT khelh ve nia kawr thlan rim nam hiam pawh pawh, a tuk leh lawkah chuan fai takin hanger ah a lo inkhai leh thliam tawh thin. Thawmhnaw bal ka theh thal tawp tawp te kha, suk fai sa diamin fel takin a lo inthlep diam a, a then almira ah a lo inkhai fel diam thin. Vawi khat kuah leh fawh beiseia zan khawthim leh vawt kara zan rei tak thlenga saseh tur chana chan a ngai tawh lo ringawt te pawh hi nuam ve deuh mai a nia. Damloh nikhua te hlei hlei hian, a nei lo ai ngawt chuan kan nuamsa deuh.... Neih loh ai chuan nupui neih nge nge hi a lo nuam a ni. Nupui neih hi a lo va nuamin a lo va inchhirawm loh tak em.


Warning:

                  Nulat tlangval lai chuan mahni nihna diktak thup bovin an thatna lai leh an nelawmna tai te, an duhawmna lai te ve ve an inhmuh tawn a, nikhua a lo rei a, zia thup reng theih ni hek lo, an nihna diktak a lo lang chhuak a, chutah zet chuan nelawmna reng rengin hmun a chang tawh thin lo va, "Ka rin ang reng reng i lo ni lo" an intihkhum hmuar hmuar tawh thin. Dam chhunga kan kawppui tur te hi an nihna diktak a hriat tak tak theih si lova, tihfuh chuan damchhunga nun nawmna, tihfuh loh erawh chuan damlai thlanthim ni mai thei tur khawpa hrehawm a ni thei; chuvangin nupui neih hi thil risk sang ber niin ka va hre leh lawi si em.

Thu nepnawi mai mai

             Ziak tur a vang em mai, tun tum chu thupui bik em em pawh nei lovin "duh duh ziak hun" atan ka'n puang thuai mai teh ang. Rilrua thuziak lam a lan loh chang pawha thu tha tak tak ziak tur nei tho thin te hi an ngaihsanawmin ka va han awt thin tak em. Kei ve hi zawng, ka ro tawh vek vek chuan ro ve thei tak mai ka nia. Chauhthubarawh ah thu nepnawi tete hmangin mahni blog thual mawi leh ila anih mai hi maw.

Hlawhtlinna

               Kei zawng ka thatchhe em a, hlawhtling tlak ka ni lo ve. Buana hmaa kherh thin, hrehawm lo thlen hmaa huphurh thin, a nuam lam kawng chauh zawh thin ka ni si a. Mihlawhtling ni tur chuan beih hram hram a ngai a, harsatna tam tak paltlang a, vawi tam tak hlawhchham hnuah pawh tih hram hram a ngai thin. Beidawn rum rum tawh hnu pawha tih hram hramna hi hlawhtlinna bul a ni. Mihlawhtling ni thei tur chuan vawi tam tak hlawhchham a ngai.

Vanglai ni

               Fit tha ve zawk zawk thin tak kha ka ni thin si a, tunah zet zawng upat lam ka lo pan ve ta a niang e, exercise ka la peih lova, ka mu tluk tluk a, ka che trial trial a, ka tha a za lova, ka chawei erawh a tui em em tho si. Tunah zet zawng thau chhiain min bawh tan a, ka dul pawh a kiar ve ta. Ka kekawr hak tawk thinte pawh a tawt chhe zo tawh. Keimah ka inenfiah a hun ta khawp mai. Thatchhiatna hi min eichhetu a ni a, min tithautu a ni bawk anih hi.

              Tunah zet chuan upat lam ka pan ve ta aniang e, zai thler duar duar te, kekawr bul leh tawnzau haa taksa sek tihlan lampang te reng reng keimah ah a awm tawh lo. Hmel chiah hi a tih danglam theih loh anih hi... Taksa dang hi chu a khuhmawitu a zirin a danglam zut zut mai.Ka lua kelsam to teuh te hi ka upat luat vang a ni lo tih hrechiang mah ila, ka naupang chhe tawh lo tih erawh mi zawng zawngin an hai si lo.

An va huaisen tak em

               Naupang ka nih lai khan ka hlauh ber chu injection kha a ni a. Tunah ka fate hlauh ber pawh injection tho a la ni. Tun thleng hian injection hi nuam ka ti miah lo. Ka fapa kiangah chuan ka han insawi bawra vel a, injection hlauh a zahthlak zia te ka han hrilh vel anih kha. Pa min ti khawp mai. Mi fate hi chu an huai a, an invit ngawng ngawng ngam a. An fakawm ngawt zawk mai. Mahse huaisen rau rauah huaisen dan thalo erawh a lo awm anih hi.

A va han harsa thin tak em

              "Khawvel hi a mum a ni" tih te, "chak lutukin a vir ani" tih te, "ni hian min hel lova, kan chenna lei zawkin a hel ani" tih thu te hi thingtlangpa mawl tak hnena a simple thei ang bera hrilhfiah hi a har asin aw.... "Khawvel hi vir se chuan kan in pawh a lum bup bup ang chu," tia chhanna ka dawng fo tawh thin. Chu ai mah chuan kan chenna lei hnuai thuk tak hi thil tui sa takin a hnawh khat vek ani tih te hlei hlei hi, huai tak leh confi taka hrilhfiah a harsa ka ti thin. Tumah lei hnuai thuk lutuk ah kan la lut si lo va.....

Retheihna hi

               Retheihna hi pianpui vang ani thei a, dinhmun tleu laklawh vang a ni thei a, thluak hman peih miah loh vang a ni thei bawk a, a tam zawk erawh hi chu thatchhiat vang leh mahni finna chhawr dan thiam loh vang te anih duh tlangpui. Mihausa te hi ka lo er ru em em thin a. Mahse, ka han ngaihtuah chiang a, hausakna hi a vantla dawn chi ni lovin a thawha thawh chhuah chi a ni zawk tih ka hre ta. Mivannei hi chu an awm teh meuh mai, mahse a tam zawk hi chuan a thawha an thawh chhuah ngat a ni.

Mahni nuam tih zawng

                Mahni nuam tih zawng apiang um a, tlan a, tih zel mai hi a nuam. Mahni it zawng apiang nei thei ni tila, mahni ei chak zawng apiang ei thei ta ila ava nuam dawn tak em. Thil nih theih loh nih chakna hian min tuam vel anih ber mai hi. Suangtuahna leh duhaisam hian chin tawk a lo nei lo.

Sakeibaknei ka zen

                Sakeibaknei ka zen sak fotu kut chu, engtik niah emaw chuan sakeibaknei pum tipuartu a la ni ang. Hmeichhia te pawh hi mipa ngam sarh hi an awm thin. An kal lohna tura kal, an zawh loh tur kawng zawh a, an cho loh tur cho, mipa chakna kaihthawh ching tlat te, an awm thin. Mahni awm lohna tur hmuna awm hian tawhsual tawh a awl bik thin. Mipa te hi chu MIPA nge nge kan lo ni.

Bonus:

           Vawiin tlai chu ka fapa (8 yrs old)-in an sikulaah MS Paint an lo zir ve ni ngei tur a ni, amahin a lo khawih ve mial mial mai a. Computer games khelh leh animation videos en chauh emaw a buaipui thin ka tia. Ka han enchiang chu amahin Atlas bu lian (Concise Atlas of the World bu) a lo keu va, chumi entawn chuan MS Paint ah flag chi hrang hrang lem a draw a, min entir a; eng ni lo mahse min tihlim ngei mai. A flag draw te hi a dik leh dik lohah ka buai lova, diklo pawh nise ka hlimna a tichuai pha chuang lovang. Fate avanga kan hlimna te hi a lo nep thin mang e. An ding thei a, kan lawm em em a, an kal thei a, kan lawm leh em em a....... Nu leh pa tan chuan fate hi kan hlimna leh kan lungawina an lo ni ngei anih hi.

                                      Hei te reuh hi a thil paint ve chu anih hi.