Tui thianghlim

Nunna tui tuithianghlim

           Tui tangkai zia kan hria. Kan taksa 80% vel hi tui a ni a, taksa atangin tui a chhuak nasa lutuk anih chuan dehydration a lo awm a, a nasat phei chuan thihna hial a thleng thei thin. In a tan tui kan mamawh a, chaw leh chawhmeh chhum hmin nan te, insuk leh inbual nan te, lirthei silfai nan te tui kan mamawh a. Panhnah sil nan te, mawng silfai nan te, kam thuah nan te, tuisik kan mamawh a. Tuisik kan hmanna hi a tam lutuk, sawi mai sen pawh a ni lo. Heti khawpa tangkai si hi a tangkai zia kan hre zo lo fo thin. 

          He kan chenna planet ah bak hi chuan tui hman mai tur a awm hmel loh. He kan chenna planet ah pawh hian tui chu a tam hle na a, tui thianghlim erawh a tlem em em thung. Khawvela tui awm zawng zawng atanga 3% chauh hi tui al lo a ni a. Heng tui al lo zawng zawng ah hian tui in tlak lui tui thianghlim chu tlemte a ni ngei ang. (Tuithianghlim lo ho pawh hi hydrological cycle atan an tangkai em em tho). 

          Mihring hian nitin tui litre 2 atanga litre 3 inkar kan taksa ah lakluh kan mamawh a. Hei hian tuisik in tluk tluk lam a kawk kher lova, tuisik bakah chawhmeh tuihang kan hawp thin te, kan chawm thin te, thingpui kan in te, bawnghnute kan in te , coke kan in thin te nen lam a huam vek a ni. Tui tel lovin mihring hi kan survive thei reng reng lova, chutih laiin tui hlutzia erawh kan hre lo fo thin. Tuihal dangchara awm laia tuisik tui bik zia leh a hlut dan a ril thin zia te hi aw. Thlaler nisensa hnuaia tuihal dangchara awm te chuan pawisa leh rangkachak aiin tuisik no khat an ngaihlu zawk thin.

Tui thianghlim a tlem tulh tulh

           Tui thianghlim hi khawvel pumpuiah a tlem tulh tulh a ni ti ila, kan awih ang em aw... Tunhma chuan tuikhur tui ringawt chawiin kan in hmiah hmiah a. Tunah chuan khang lui a tui te kha intlak a ni tawh reng reng lo. Kan khawpui kianga luang zotuithiang luang ri her her te pawh hi a tui in tlak a ni tawh lova, khawpui thli kan in duh tawh lova, ama luan luanin a luang satliah ve mai mai thin. Kan khaw kianga luite te kan duat thiam loh vang leh kan tih bawlhhlawh nasat luattuk vangin in tlak loh khawpa tenawm ah kan chhuah a. Hei vang hian tui thianghlim kan ramah a tlem phah tulh tulh thin.

Pollution vang

           Kan ram hi pollution lamah kan rin phak bakin kan sang tawh a ni tih kan hrelo mai thei. Kan bawlhhlawh lian ho ringawt pawh hi buaipui tham a ni tawh. Polythene nise kan hmang nasa tulh tulh a, kan hmawmsawm eina kawr ringawt pawh hi tam tham tak a ni ringawt. Kan khaw bul hnai a luite ah te hian heng bawlhhlawh hi an tam em em thin.

           Ruah bawhawk a han sur hlek a, a thei deuh leh a huai fal deuh te'n an ekin an sah a, uih hum humin tuihawk an len tir a, chu chuan luite ah a len thla a. A veng uih in kan uih hum hum thin. "Tu nge maw ni le, " tiin kan kan phun kan phun a, kan phun lungawi leh mai thin anih hi. Uih rimchhe miah lo phei se chuan kan ngai pawimawh lo khawpin ka ring thin. Septic tank ek tenawm em em kha luikawr tluanah a han luang a, a luanna hnu ah hmuh tham loh tenawm leh natna hrik tam tak a hnutchhiah a. Luia cheng nungchate tan tlanchhiatna a awm lo. Khawpui bawlhhlawhi tuiin a a chiah a, chu tui bawlhhlawh ah chuan an cheng a, tui an in a, an taksa chhunga tui awm pawh tui bawlhhlawh tho a ni. Chu chu a man theiin an man a, manto takin bazarah an zuar a. Tui ti takin kan ei leh mai thin. Kan damdawiin thli te hlei hlei hi a tenawm ka ring thin.

           "Lui tui te chu a luang a luang a, kawi li kawi nga a luan hnu ah chuan a thianghlim mai alawm. Amah leh amah a inthlifim ve a," an ti fo thin. Microbiological point of view atang chuan hei hi a dik lo hul hual. Tlema a tui a lo fim tak mai khan a thianghlim tihna a ni lo. Sedimentation avangin a tui tinu tu ho kha hnuai lamah an tla a, a chunglang a fim mai zawk a ni e. Tuiah khan biological leh chemical pollutants te kha an la awm reng tho. An hlauhawm dan a la pangai reng bawk. Lui kawi thum kawi li lek a luan vang maiin pathogenic bacteria te hi an thi ngawt thei lo reng reng.

          Water pollution avang hian kan lui tui te in tlak loh leh hman tlak loh khawpin kan ti bawlhhlawh a, hei vang hian kan ramah hian tui thianghlim a tlem phah em em a ni. Kan khawpui luite ah te hian waste water treatment plan tha tak tak kan bun fer fur a ngai tan khawpin ka hria.

Ramngaw tih chereu vang

            Tuihna siamtu chu ruahtui, leihnuaia lut khawm, hmun khat atanga rawn put chhuak hi a ni a. Ramngaw ah chuan thing a tam a, ruahtuiin thing a zul a, lei chhungah ruahtui tam tak a lut thin. Thing atanga ruahtui far thla in thing hnuaia hnahthel tlingkhawmah a far a, chuta tang chuan tui pawm em em leilung, humus soil, ah a luang lut a. Chuta tang chuan awlsam takin lei hnuaiah tui a lut thin. Tuihawk awm ve ang ang te pawh lo su buaitu tur thing a tam vangin a luang chak lova, chu vang chuan leitha a luang ral tlem thin. Ramngaw chuan leilung a vawng dai a, lei atangin tuihu a chhuak tlem thin bawk.

            Ramngaw tlemna ramah chuan, leilungah ruahtui lut a tlem a, ruahtui zawng zawng tuihawkah changin a luang hum hum a, furah tui a lian pung pung a, thalah tui a vang em em a, lui tuikuang te a tla hniam kawk kawk thin. 

 

            Ramngaw kan thiat darh a, leilung in nisa a tuar a, a lo char a. Lei chhungah tui a lut thei lo. Leilungah tui a luh tlem chuan tuihna a lo tlem ta thin a ni. A kum telin, zawi zawiin tuihnas a tlem tial tial a. Kan lui tui te pawh thal lai chuan a kam nasa em em thin a ni. Lui te tui thianghlim tak tak, kangchat ngai lo te pawh an lo kangchat ta. Ramngaw kan dim loh rah hi zawi zawiin kan tel dawn a ang khawp mai.

           Tuk loh ramdai, ngaw dur khup mai, tlawh pawh pawh phal reng reng loh tur hi nei teuh ila. Tin, a bak zawng hi chu agricultural land atan hmang vek ila. Kan hman sen loh ram ruak apiang humhalh chho zel ila, nakinah chuan ngaw kan thiah chhiat ho hi zawi zawiin kan la rejuvenate thei mahna. Tih chhiat hi chu a harsa lo, a hranpa ngata din thar leh hi chu a hautak duh khawp mai.

Kan humhalh a tul e

            Kan ram a pung lova, a chhunga cheng mihring erawh nasa takin kan pung a ni. Kan lui tui thianghlimte a tlem tulh tulh laiin mihring kan pung thur thur ve thiung.Kan rama kan lui tui te a kam tual tual lai te, kan lui neih tam tak te hman tlak loh leh eia in tlak loh khawpa kan tih bawlhhlawh mek lai hian, mihring kan pung tulh tulh a, tui kan mamawh tam tial tial a. Chutih laiin kan bawlhhlawh paihchhuah a tam tial tial bawk. Ruahsur laia septic tank sah ching te hi man chhuah a, na taka hrem ni thei thin sela a tha khawp ang. Hmun tam takah ramngaw kan humhalh mek lai hian hmun tam zawkah chuan nasa takin ramngaw a chereu mek bawk ani tih hi hria ila. A humhalhtu tur chu keimahni bawk hi kan ni. Midang, hnamdang, ramdang ami te hian min humhalh sak dawn miah lo ani tih hi kan hriat nawn fo a tul thin. Tuna kan tuitlan tur neih chhun te hi nasa leh zuala humhalh a tul takzet a ni. A ram pum huap deuh thawa tuihna tlem hian a chawm ber lui tui kuang a tih hniam phah lo thei lo. Tuihna ti tam leh turin ramngaw kan humhalh a tul a, tin, kan lui tui te a bawlhhlawh zual zel loh nan, kan bawlhhlawh paih dan pawh kan fimkhur lehzual a ngai khawp mai.

Ram kang

         - Lalhmangaihzuala
                Lunglei           

           Khua a lo thal leh ta a, ruahtui a tlak loh vangin khua a ro hle a, hetiang hunah hian kangmei a chhuak duh em em thin a. Khawro lai anih vangin meikangin a man tha duhin a kang duh hluah hluah hle a, tin, tui van lai anih vangin kang thelh a hautak thin hle bawk. Kangmei chhuak thin hi mihring kuthnu a ni tlangpui a, chuvangin kan fimkhur tlat anih chuan kangmei a chhuak miah lovang. Ramsa ho hi chuan kangmei an ti chhuak ngai miau si lova.

Ram kan na chhan tlangpui te

           Ram kang 90% vel hi chu mihring tih kan angah ngaih anih laiin, kan rama ramkang erawh hi chu mihring tih deuh vek a ni thung. Ram kang hi a chhan hrang hrang a awm thei a:

1. Kuthlei vang:

          Naupang ninhlei ina thil an hal vangin ram a kang thei. Hnahthel ro tlingkhawm te hi naupang tan chuan hal a chakawm thin hle a, luang par ro phei hi chu kang duh tak a ni. Kan naupan laiin ramhnuai kawnga kan kal laiin kan thianpa pakhat chuan kawng chhak lama mau leh luang hnahro te chu lighter hmangin a hliau zeuh thin a. Kan hawsan hnuah a kang zau zel ni ngei tur a ni, zan lamah chuan ralkhat atanga thlir pawha hmuhnawm thamin a kang duai duai mai. Naupang ninhlei leh kutza tlat vangin ram hi a lo kang thei hle a lo ni. Hei hi chu tihluih liau liau vanga ramkang a ni.

2. Lo hal / huan hal:

          Miin a thlai chinna hmun tur a vat a, a hal a lo hun ta a. Ram tih kan a tumsa reng reng lo. Mahse thli thawt danin a zir miau si loh chuan tum loh takin ram a tih kan duai duai theih thin. Kan rama ramkang chhuak thin tam zawk hi chu lohal leh huan hal vang a ni fo thin. Lohal tur leh huan hal tur chuan meikawng zau tha tak leh fai takin an sial ngei tur a ni.

3. Bawngchaw tur luang no duh vang:

          Luang leh di kung upa tawh ah hian a zikno a tlem a, lak pawh a harsa thin. Han hal kang ila, duah hluahin a rawn chawr no leh thin. Luang leh di hmun kang duai duai mai thin hi chu bawng chaw sat thin tan chuan malsawmna nasa tak a ni thei ang chu. Bawng chaw la thin ho hian ram an hal thin kan ti ngawt thei lovang a, mahse an tan chuan duhthusam a ni tho tho.

4. Ram kal / lui kal / ram riak / picnic vang:

          Ram kang tur chuan ramhnuai atanga mei a chhuah a ngai thin. Ramvak te, luikal te leh ramhnuaia picnic te hian fimkhur lohna avangin kangmei an chhuah hluai thei tho mai. Ramhnuaia sikret zuk bung paih mai mai te pawh hi, thal khawro lai chuan fimkhur a ngai khawp mai.

4. Tlangkang vang:

          Hei hi chu kan ramah chuan thil awm ngai lo a ni. Thil awm ngai miah lo te pawh hi la thleng ve thei tho chu a nia...

Ramkang ina a nghawng hrang hrang te:

         Ram kang hian nghawng a nei nasa em em mai a. Kang hreng tur lo melh ru thin tan te, bawngchaw sah tur luang no mitthlaa hmu rengtu tan te chuan malsawmna a ni ngei ang. Mahse mei hi chu mei a ni, in a ni emaw ram ani emaw engmah a zuah ngai lo. A kanral bang tlemte tih loh chu zuah a nei ngai lo. Ramkang ina a nghawng tlemte i han en chhin ang hmiang:

1. Leitha a kang ral:

         Ngaw hnuaia hnahthel tla leh thingtang tenau, thei leh pangpar ro tla tling khawm te hi forest litter tia sawi a ni thin a. Thing in leilung atangin nutrients pawimawh a hip a, a taksa ah a dah tha thin a. Litter tling khawmah hian nutrients tam tak a awm a, litter an lo tawih hnu ah chung mineral nutrients te chu leilung ah a let leh thin. Leilung atangin thing ah, thing atangin leiah vek an let leh a, chutiang chuan a kual a kual thin. Hei hi nutrient cycle an ti. Ram a kana chak taka a kan duai duai nachhan ber chu hnahthel ro tlingkhawm te hi an ni a. Forest litter a kan fai vek thin vangin mineral nutrients leilungah let leh tur a awm lova, a thamral vek thin. A kang bang potash leh ashes ho chauh leilung ah an let leh thin. Ram kang hian ecosystem chhunga nutrient cycle a khawih buai vek thin a. Ram kang chuan heng mineral nutrients hlu tak tak te hi engtikah maha let leh tawh ngai hauh lo turin a kang ral vek thin.

2. Ramsa chenna hmun (natural habitat) a chhe vek.

         Ramsa te chenna hmun chu ramhnuai leh ramngaw ah a ni a. An chaw eitur awmna pawh ramhnuai ah tho a ni. Ramkang avang hian ramsa te chenna hmun a kang chhe vek thin a, an eitur nen lam a tham ral vek thin. Tin ram kanna hnuah chuan ramsa pawh han tla leh mahse, hmelma laka inhumhimna emaw, bihruk bona mai tur emaw pawh awm lovin, ramhnuai chu a kang filh thuau mai thin si a, hei vang hian ram kanna hnu chu ramsa tan chena khawsak mai na chi a ni lo.

3. Ramsa tenau an thi vek thin

          Ramsa lian inthiarfihlim thei tam tak hmun him lama an tlan chhiat theih laiin, ramsa tenau, rannung te tak te te ho, thlawk thei pawh ni se, thlawk muang leh thlawk thui thei ve lo ho te chu ramkang meipui hian a kang hlum vek thin.Satel, sazu, thehlei, chepa, rul, maimawm, changpat, perhpawng, khuangbai, etc., an tan tlanchhiat ngaihna a awm lo.

4. Ramsa lian tam tak an kang hlum thin

         Ramsa lian leh inthiarfihlim thei ho zawng zawng an tlanchhe hum hum a, an tlan chhiatna lamah kangmei a chhuak tho anih chuan heng ramsa tam tak te hi an kanghlum tel dawn tho tihna a ni ang. A puitling, chak tha pangai an inthiarfihlim thei anih paw'n an note, la chak ve vak lo ho chu an thi tho tho dawn a ni. Ramkang nasa vak lo ah chuan ramsa lian ho hi an kang hlum meuh lova, ramkang nasa tak takah erawh chuan tam tak an kang hlum ve thin a ni.

5. Khuai an tlem phah thin:

         Khuai hi mizote tan chuan chawhmeh tha tak a ni a. Khuai zawng zawng deuh thaw note hi kan ei thin niin a lang. Khuai hi social animal an nih vangin hmun khatah a huhovin an khawsa thin a. An chenna tihchhiat sak emaw, hal sak emaw anih chuan an bu an rauhsan vek thin. Khuai ho hi nungcha derdep tak an ni a. Ramkang meipuiin a vur hlup chuan an thi mang vek thin. Khuaino kan duh em em thin ho hi ramhnuaia khawsa, thing kawrawng ah te, thingzarah te, leiah te leh khamah te an khawsa thin a. Ramkang avang hian kum tinin khuai nasa tak kan suat fo thin. Tin, khuai te hi pollinator pawimawh tak an ni a, heng pollinators ho hi ramkang hian a zuah bik chuang reng reng lo.

6. Sava tan pawh chhiatna tho:

          Sava te hi an thlawk sawn thei a. Ramkang pawh lo thleng se, inthiarfihlim thei tura ngaih an nih laiin meikhu hak vang tein tam tak an thi a. An tawmna thingbuk mei alhin a tuam a, an thi a, an bu chheh te nen lam a kangral a, an tui leh an note te an thi vek thin.

7. Microorganisms tangkai an kanghlum thin:

         Ramhnuai leilungah hian thlai thi leh hnahthel ro tla khawm te, ramsa thi ruang te lo ei tawih ral a, leithaa chantir thin tu microorganisms tangkai tak tak te an cheng thin a. Hetianga an lo ei tawiha leithaa an lo chantir dan hi biodegradation an ti. Biodegradation hi nature ah chuan nuttrient cycle awmtir thei tu pawimawh tak a ni a, an tel lo chuan thil thi reng reng an tawih ral thei lova, leilungah mineral nutrients a kir let thei tawh lo. Ram kang chuan a hma zawna kang thei thil apiang a kang fai duak duak thin a. Heng microorganisms tangkai tak tak te pawh hi a kangral tel vek thin.

8. Mihring tan thihna a thleng thei:

          Thil siam zawng zawng zinga ropui ber leh fing ber mihring meuh pawh hi ramkang hian min zuah lo fo thin. Ramkang vanga thi sawi tur an awm fo ta. Meikhu sa lutukin mi a tuam tawh chuan thawk ngaihna a awm lova, meipui sa lutukin a han vur zui phei chuan mihring tan tlan chhuahna chi rual a ni tawh lo.  

9. Huan a kang:

         Kan ramah huan nei tam tak an awm a. An huanah balhla te, ser te, nuhnun te leh thlai chi hrang hrang an ching thin. Serthlum hian mei a haw zual bik viau nghe nghe. Thal khawro lai chuan leiah hnahthel ro a tam a, thei huan a pawh nise tihfai ngun viau anih loh chuan  kangmeiin a man palh thei. Ka hriat ngei ah pawh chhungkaw pakhat chuan ram kang vangin an ser huan an hloh phah der tawh. Kum tam tak chhung thi leh thau pawlha miin a lo beih ve, a nghah fak a huan chu zan khat thil thu ah meivapah a chang thei thin.

10. Thlai tenau (herbaceous species) an thi

           Thlai tenau, herbaceous plant te, perhte kan tih mai thin te ho hi, ramkang hian a zung chawpin a kangral vek thin a, an tan nun khawchhuah ngaihna awm ve lo. Grass family ho, heng luang, hmunphiah leh di te ho hi chu an lo chawr leh mai thin a, a dang te erawh hi chu an kang ral pak pak thin. Heng thlai ah te hian damdawi tha tak tak leh thil tangkai tak la hmuh chhuah si loh te pawh an awm thei. A tangkai pawh, tangkai lo pawh, a zavaiin a kangral vek thin.

11. Migration a thlen thei:

          Ram kang nasa tak avangin ramsasa te an tlan chhia a, hmun hla takah an insawn thin. Let leh ngawt pawh nise, ram kan tawhna hmunah an tan chaw ei tur a awm lo. An tan kir lehin awmzia a nei lova, a hlawp hlawpin an pem chhuak vek thin.

12. Carbon dioxide a chhuak nasa lutuk

          Thlai hian photosynthesis hun lai takin carbon dioxide a hip lut a, a taksa chhungah carbon compound pawimawh tak tak a siam thin. Heng carbon a lakluh thin avangi hian boruaka carbon dioxide tam lutuk tur a veng tlat thin a, a ma taksa chhungah a dahbo vek thin. Hei hi carbon dioxide fixation an ti. Heng carbon compound te hi boruakah an let leh mai mai thei tawh lova, an thi a, an lo tawih ral anih pawhin humus kaltlangin thlai vekin a hip let leh thei tho thin.

          Thingkung a len poh leh carbon dioxide a dah bo zat a tam dawn tihna a lo ni. Thingkung hi a kang anih chuan a taksaa carbon compound te kha boruaka oxygen nen a in combine a, carbon dioxide boruakah ah a lo insiam ta thin a ni. Ramngaw kan thiat a, kan hal dur dur anih chuan nasa takin boruakah carbon dioxide kan dah chhuak dawn tihna a ni a. Ram kan tikang anih chuan forest litter zawi zawia tawih ral tur leh thing tang ro te, ram hnim te a kang ral a, an taksaa carbon te kha carbon dioxide ah a insiam a. Chu chuan boruakah carbon dioxide a tih tam phah thin. Greenhouse gas a lo pun phah thur thur tihna ani ber ma.

13. Tuia cheng tan pawh thihna tho: 

          Luite a cheng nungcha tan pawh thihna a thlen thei tho mai. A kam tawn tawn meipui nasa takin a tuam chuan vau lui tui a lo sa a, chu chuan luia nungcha tam tak a tihlum ve thei.

14. Medicinal plant pawimawh an thi boral thei:

           Eng ram hnim ah hian nge damdawi tha tak inphum ang a, eng ber hian nge natna khirh tak tihdamna tur pai ang tih hi hriat mai theih a ni lo. A zir chhung a rei a, hmuh chhuah a harsa em em thin. Mi rama thlai taksa atanga damdawi an hmuh chhuah theih chuan, kan rama eng ramhnim emaw ber atang hi chuan damdawi tha tak tak kan la hmuh chhuah ngei a rinawm.Heng ram hnim hlu tak tak te hi, an hlutna hmuh chhuah anih hma hian ramkang rapthlak tak hian a kang hlum zo vek ang tih erawh a hlauhawm khawp mai.

Ram ti kang lo turin tanrual a pawimawh

          Ram kang hi hetia kan ngaih mai ai hian a rapthlak zawk a. Nungcha te'n nasa taka an tawrh vang leh tam tak an thih boral thin vangin biodiversity a lo tlahniam a, species tam tak dinhmun a derthawng thin. Pawisawi lo nungcha te hi a tuar nasa bertu an ni thin. Mei kang khu in boruak a ti bawlhhlawh a, air pollution nasa takin a tipung thin a, carbon dioxide nasa taka a pek chhuah thin vangin greenhouse effect a tizual sauh a, chu chuan global warming thlengin a nghawng chho thin. Ram ti kangtu chu mihring hi kan ni a, tikang lo thei tu chu mihring vek hi kan ni; ram ti kang lo tura kan fimkhur tlat chuan ram kang rapthlak tak tak hi kan pumpelh thei ang.

              Kan ram hi leilung hausakna lamah pachhe hle mahse, bioresources lamah kan sang hle a;  tul lova ram kang thin hian kan bioresources hlu tak tak te hi a kan ral vek loh nana tan kan lak hi a tul hle a ni. Ram tikang lo tur hian mi zawng zawng kan tanrual a tul takzet a. Hei hi kan ram neih chhun a ni a, kangmei laka ram venghim tur chuan mitin te mahni theihna zawn theuh vah hma kan lak a kan chet chhuah a tul. Ram kang in kan natural resources a tih chereu nasat theih zia leh kan environment a khawih pawi theih thin zia te hi mipui te hnenah tun aia nasa leh zuala puan chhuah a ngai a.  Television, Radio leh chanchinbu hmang te in nasataka tan lak ni sela, sikul naupang te rilru ah ram kang pawi zia leh kang lo tura ven a pawimawh zai tuh a nih theih nan debate te, essay writing competition te , painting competition te, huaihawt ni sela a tha khawp ang.  Kan thenawm State lama mi te chuan kan ram kang tur hi min venpui dawn hauh lo a ni tih hi kan hriat reng a tul khawp mai.

Panlai nun ngaihawm

             Thenkhat te'n thiam takin an naupan lai chanchin an ziak thin a. Chhiar a nuamin a ngaihnawm thei thin hle. Mi tih thik ve niawm fahranin tunah hei, ka han ziak ve ta rup mai chu a nia. Mite ziak chu a tluk dawn lo tih hre reng mah ila, tihian ka blog lama lo awm ve mai mai atan ka han ziak ve ta rawih mai anih hi. Khang hun hlimawm tak tak ka hman ral tawh zozai te kha, koh kir theih rual an ni tawh lo. Mahse, ka tan chuan nimin lawka thil thleng ang mai kha ani fo thin. Enge maw chang hi chuan khang hunlai te kha ka ngai vawng vawng thin. Khawvel inher zel hian hun leh ni a liampui a, khang kan panlai hun nuam leh hlimawm tak tak te kha kumkhua atan a liampui tawh. Tunah zet zawng hmanlai an chang zo ta. Suangtuahna mitthla ah erawh nimin lawka thil thleng ang maiin a fiah em em thin.

Vawkpui nghal

          Vawi khat chu Lungrang a kan awm laiin vawk kan vulh ve a. Vawkchaw ka pek apiangin vawkpui nghal zet mai pakhat hian kan vawkchaw chu a lo chhuhsak thin a. Tum khat chu ka ning lutuk, inchhungah ka tlan lut a, ka kelkawm (hokey stick) ka chuh a, ka tlan chhuak leh a, kan vawkchaw ei saktu chuvawkpui ngei mai chu a hnungah ka theihtawpin ka'n vaw ngheng mai a le. A let tawp a, a tal nawk nawk mai. Chutia a leh tawp tawp takah chuan ka hlauthawng leh si, miin min lo en thup bawk nen. Nakinah chuan engti tiin emaw a  rawn tho va, a kal leh ta mai a. Chu vawk chu a fing ve tho a niang, vawi khatte mah kan vawkchaw a rawn chuh tawh ngai lo. Chumi tum chuan ka vawk vuak chu a thi mai dawn emaw ka tia, ka zam chhe hman asin aw.

            Vawikhat chu kan kawmthlang tengtere kunga tengtere rah chu a perha perh thlak kher tumin ka perh ngat ngat mai a. A hnu deuh ah chuan ral lehlama in atang chuan an au ri laih laih ka hria, ka han ngaithla chiang chu "Tunge maw ni dawn le, han en chiang deuh teh u," tia an inau ri ka hria a. Ka tenrtere perh lai chu ka chawl chiang asin aw.

Mau tawlh

             Pawl kua ka zir kumin vawikhat chu kan unaupa, kei aia la naupang zawk nen luihnar lamah mau sat turin kan chhuak a. Mau hmun a tam a, sah tur pawh a tam. Chawngte P lampang ramah mau kan sat a. Kan duhtawka tam kan sat a, thei leh thei lovin luikawr ah kan hnuk thla a, tichuan lui kan thlen thla thei hram a. Kan mau sah sa kan tawn khawm lai velin, a tlang lawka antam huan siam lai pa pakhat a rawn chho va, min en vung vung a, kan mau sahna hmun te min zawt a, kan hrilh a. A ngawi vung vung a, "Kan huan ami anih chu," tih pahin, kan mau sah sa, a tha tha a thlang a, min laksak ringawt mai anih chu. Mauhmun a ni a, mau a tam em em a. A duh chuan a sat ve thei tih kan hre reng. Mahse, amah kha patling upa lam tawh a ni a, kan ngam der si lo. Kha pa thiltih dan thing lutuk leh naupang mausah sa pawh chhuhsak duh mihring kha ka haw tawp hleithei lo.

Ka chhungte ka bum

             Tlang lama mau put aiin luia mau sahsa tawlh hi a hlawk zawk a, a hahdam zawk bawk. Vawikhat chu ka ipte ah chempui leh sairawkherh ka ak a, balhla ka pai bawk a, ka chhungte hnenah lui mawng lamah mau tawlh tura kal ka tum thu ka hrilh a. Luimawng lam panin ka chhuak a. Lui ka thleng thla ta maw tihah ka ngaihtuah chiang a, luimawng lamah mau ka sah chuan hah taka lui ka thlen thlakpui hnuah chho zawngin mau ka rawn nawr chhoh a ngai dawen a. A hahtlak tur zia ka ngaihtuah a, ka peih ngang lo, tichuan luihnar lam panin ak kal ta a. Chumi tum chuan mau lian tha tak tak leh sei tak tak ka sat teuh mai a. A nuam deuh nge, duh aiin hun ka lo ren lova. Lui ka thlen thlaka ka intawn fel chuan khua a tlai lam tawh hle a. Khua ka luh dawn chuan khua a thim ruai chu a ni tawh mai. Ka haw har vangin ka chhungte an lo mangang a, luimawng lama kal tur anga ka insawi miau avangin ka pa mangangin luimawng lamah min lo zawng. Kei lah luihnar lamah ka kal daih si. A zialo asin aw.....

Lawng kar

          Vawi khat chu kan naupan laiin Chawngte lui ah lawng kan kar mai mai a. Chutih lai chuan mikhual zurui thenkhat an lo kal a, an pawr em em mai leh nghal a. Ka lawng kar laiah chuang lovin ka thianpa, kei ai maha te leh chhawng zawk lawngah chuan an chuang ta a. An zinga pakhat chuan lawng chu a sawi vak vak mai a. Kan en reng a, ka thianpa chu a zam kher mai. Thei leh thei lovin a khalh phei ve tang tang a,  zurui pakhat chuan lawng chu a sawi lei vak vak mai a; vaukam an thleng a, an thian dang te chu lei ah an chhuk mai a. Zu rui zinga pakhat, rui phur pheng chu thuamhnaw ha tup chungin tui ah a zuang thla ta mai. Tui chungah rei a tak a lang lo, a tla chu a ni chawpchilh ta mai a. A zia lo vin hrilh a hai asin aw......Luia awm ho kha naupang vek kan ni a, tuman an tanpui thei lo. A thian te lah chuan an pui ngam bawk si lo. A thianpa pakhat tui hleuh thiam lo khan vaukam atanga lo thlirtu naupang ho hnenah, "Khu, khu, khu, pui ta che u, pui teh u...." tiin a au tuarh tuarh a. Naupang tan puih ngam chi zia zang a ni si lo. Naupang mai chu ka ni ve tho na a, lawnga chuang ka nih miau vangin ka hlau lo. Ka lawngin ka um phei a, a tlakna lai ka thlen phei meuh chuan tuiah a pil tawh. Naupang ve mai ka ni a, ka zuang lut ngam bik der si lo. Vaukama awm naupang ho chuan puitling an pun a, a ruang pawh rei ngial zawngin an inliluh chhawk zak zak mai. A pawi ka tiin ka khawngaih asin aw.....

Khawmpui

           Vawikhat chu TKP khawmpui hmangin Lungrang ah kan zin a. Khawmpui a tiakni tuk zingah chuan hnatlang kan nei a. Vanduaithlak takin bottle keh ka rap palh hlauh mai. A thi duh khawp mai a, ka pu a lokal a, "Lei in han rap ve te reng reng hi, in rap na thei chawrh chawrh lutuk alawm maw le," a rawn ti ringawt. Min hauh a duh ve si, ka thiam loh a ni bawk si lo, tikhian min hau chu a ni ve tho mai.

Krismas hmangin Chakma khua ah

            Vawi khat chu Chakma khua Sedailui ah krismas kan hmang a. Kan thlen tlai ah ka ek chhuak lutuk, insum zo lo kha, lungpui phenah ka e. A tukah krismas sa la turin mizo khuaah kan kal leh daih. Kan kal hlanin ka ekna bul chiah li chu baptisma chan nan an lo tifai a. Ka ek chu a langsar ta viau ni tur a ni, an lo thianfai vek. A zia lo asin aw... Baptisma chu an chang ta hlawm ngei a. Chumi hnuah sakramen kan ei dawn a, chakma pa ho pawh an thu ve laih mai. Chhang them kha an sem a, chakma pa pakhat khan a la a, a laksa kha a fapa naupang te takte khan a chuhpui ta tlat mai. A hawihai mai mai asin.

            Hemi tum vek hian kan krismas hmang zo, a tuk maiah kan haw tawh dawn a. Chhuatah kan mu thap mai a. Chumi zan ber kher chu ka va haw mai mai tak em. Chhuat lai taka phulraw ban an phun ah khan ka han kep chho tai tai mai chu niin. Lawn laklawh laiin ka thangharh ta. Thenkhat an lo la meng, sawi tur reng ka nei lo. Inlukhupin ka mu hmaks.Hemi tuma kan krismas hmang hi chu a hnuah min fiam nan tak an hmang a, kan nuih pui rei khawp mai.

Thingpui leh ajinomoto

           P.U. ka zir lai hian ka Pu te inah ka awm thin a. Kan in kha biakin bul maia awm ani bawk a, ka pu lah kohhran upa a lo ni bawk nen, inkhawm ban hun velah hi chuan kan lun thei lut lut khawp mai.Thingpui hi ketli te ah kan siam sa a, inkhawm bang lo lut apiang kha kan lo hlui ta thin a. A thenin a thlum an duh a, a thenin a hang, a then a sen thlum, a then a sen hang..... a buaithlak ve thei zek thin. Zankhat chu uluk takin thingpui ka lum a. Ketli te ah ka chhung chhuak a, bawnghnute ka pawlh a, chutah chini ka han pawlh leh a, a tui hmel mai mai asin aw..... Inkhawm an lo bang a, sem theih mai turin ka han thli chhuak a. Sem hmain a thlum leh thlum loh enchhin nan ka han lem pawp mai a.......awi awi awi..... a hang lutuk, a hang lutuk. Khawvel thingpui zawng zawngah a la hang ber mai awm e. Ka uak nghal tuarh tuarh mai. Chini emaw tia ka lo thlum ve ngawt kha, chini a ni reng reng lo, kan ajinomoto lei khawlsa ka lo telh ngheng chu niin. Ka thingpui in tawh zawng zawngah a la hang ber a, a tui lo ber bawk.

Chungu dissection

           P.U. ka zir lai vek hian Zoology practical ah chungu zai hi kan zir thin a.  Ka ten deuh bawk a, ka zai tui thei lo thin hle mai a. Practical ah pawh ka zai fuh lo thin khawp mai. Zan khat chu chungu an hram chuah chuah mai a. Man tumin kan unaupa Tai-a nen kan chhuak a. Kan man nual reng bawk a. Kan tihlum phawt a, tichuan bedroom ah kan keng lut a, ka dissecting box kan la chhuak a; dawhkanah kan kilh bet sauh sauh a, kan zai ta mial mial mai a. Kan chan darh hneh khawp mai. Chutah bedroom ah ka pi a rawn lut thut mai. Hmanhmawh lutukin kan chungu zai pherh darh vek tawh chu ka ipte ah ka hnawh lut nghal rawk rawk a.  Ka ipte chu a vawt raih raih mai. Kan lo inchhawp hnawk bawk si, kan hmel leh chezia a hmuhin ka pi ngaih a tha lo, ka ipte puar pung mai a han en chiang chu le, kan chungu zai darh vek tawh hnu, a ril nena ka iptea ka hnawh hnawn hnuk mai ka han phawrh chhuak a leeeee......ka pi paw'n tun thleng hian mak tiin a la sawi chhuak thin. A hnuah a bawp kan hem hmin a, kan la ei zui. Rinai takin a tui phian lehnghal.

Ka vawikhat ram kal vena kha

            Vawi khat chu kan naupan laiin ka pu Vanthuama'n an huan ah min hruai ve a. A fapa Zartea nen kan inkawm rual a, kan pahnih in kan kal ve a. An huan hi khua atanga km 3 velah kawngpui atangin a peng a. Kawngpui atang pawh hian kan la kal nual mai. An huanah hian thei kung chi hrang hrang a tam hle a. An vau a lui hi luite  pahnih infin a ni a, a lui hi a te chhe lutuk lo va, luite pangai, kang ngai lo a ni a, li te pawh a awm ve. Fur lai phei chuan kan a harsa hle thin a ni awm e. Lakhuih, ser leh kawiam te kha ka la mitthla thei. A hnuaiah panhnah a zam nasa hle bawk. Ram la kal ve ngai lo tih takah nuam kan ti kher mai. Thei kan lawh a, kan ei a, luiah kan inbual bawk a. A ral lehlamah khan ka hmelhriat Pu Kawlha te'n huan tha tak an nei bawk a, tin an huan ah hian dil te an nei a, leilet tha tak an nei a, an riahchialh bawk a. An nu ber khan a fate a auva, keinin naupang a tih takah Zartea nen a au apiang in kan lo chhawn zel a. Kan awmna a rawn thleng, a fate ni lovin keimahni kan lo ni si, a hrilh a hai ngei mai. A pawi zia kan hre lo, ka pu in min hau hrep te kha mak kan ti hle zawk a. Chawhnu lamah chuan enge ka rilru ah lo awm thut ka hre lo, a rukin ka haw daih a. Ka pu te khan ka haw daih a ni tih an hre si lo. Min lo zawng nasa hle a ni awm e. Lui hnar lam nen, lui mawng lam nen min zawng a, tlema li awm deuh hlek kha chu min lo en uluk viau ni tur a ni. Min phek zawn hle dawn ani tih ka hre miah lo. A hnuah mi dang daihin ralkhat atanga ka haw lai min lo hmu a ni awm e. Tlaia an lo haw chuan ka nu hnenah an mangan zia leh min zawn nasat zia te sawi pahin thei min lo hawn sak te min rawn pe bawk a. Naupang a chu ni lo ila chuan min haw ngawt ang. Min vuak pawp pawp an chak ngawtin ka ring hial.

Coconut kunga lawn

           Kan naupan lai hian mi coconut kunga lawn ruk kan ching hle a. Coconut kungah kan lawn a, a rah hring, a tui nei tawh chin kha chu kan thlak thla hmiah hmiah a. A kung hnuaiah kan thutchilh sauh sauh a, sairawkherh kak hmangin kan chhu chawrh a, a khi kar atanga a tui lo chhuak chu tui ti takin kan dawt khawlh khawlh thin. Coconut lawh ruk hual kha kan nei thin a, a khat mawi tawkin kan lawh ru deuh reng mai. Mahse SIB quarter bula coconut kan lawh ruk erawh kha chu min hmu a, min hau. Ngawi rengin kan kal kiang a. A hnu kar hnih ral hnuah kan va lawh leh chu, mak min tih hmel ngei mai. Min hau leh a, an tawng kan hrethiam si lova, kan inmelh hrek hrek a, ngawi rengin kan kal leh mai. Vawihnih min hauh hnu kha chuan kan lawh sak zui ta lo. Chawngte khawlum hnuaia coconut tui dawt khawlh khawlh kha chu a lo nuam em a ni.

Cyclone a tleh e

           A kum zat chiah ka hre chiang ta lo, 1991 emaw kha a ni ta mai thei. Zan khat chu cyclone a tleh chiam mai a. Hemi kum hian ka pu te inah lehkha zira ka awm lai a ni a. Mut hi ka han duh burh burh khawp mai a. Chumi zan pawh chuan thli a tleh nasa, thenkhat rawn tlanlut pawh an awm nual. Tlangval pakhat zan leng haw kha a rawn tlan lut bawk a. Thli hlau tak mi a ni ngei tur a ni, "Thli nat lutuk vangin khi lai tuizem phen ah khian ka tawm a, tuizem khi a a rawn puar pawp pawpin ka hria" a rawn ti lut.  Kawmchhakpa Pu Sainawla pawh an in a tluk vangin a rawn tlan lut a. Mahse mut a chhuak miau sia, khumah kan mu bawrh bawrh mai. Ka pu mangangin "Tumah mu su, hetiang thli tleh rapthlak karah an mu burh burh ngai lo," a tia. Min thawng tho vek. Upa hovin an ti thin pawh a ni mahna, ka pu chuan "Zahngai, zahngai" a ti mawlh mawlh mai a. Nuih duh rual kan ni bawk a, "zahngai" a tih mawlh mawlh chuan kan nuih a tiza tlat, a rukin kan lo nui cher cher. Tukverh darthlalang phen atangin rangva thlawk var zauh zauh thin kha kan hmu thei a, "khu pawh, khu pawh, a thlawk leh ta," kan lo ti thin a. Ka pu khan mak min ti ngawtin ka ring. Mutchhuakin min zem, kan meng rei ve thei ta ngang lo. Men rei ngawt khan awmzia a nei si lo va, Tai-a nen a rukin kan mu daih. Kan inlukhup hmak a, kan mu tui bawk a niang chu, zinga kan harh meuh chuan kan mutna bul skirting a lo awm tawh reng reng lo. A kaw huau mai a, kan blanket sin lai chu a lo huh hnuang mai bawk a. Mihring hi hetiang em em hian a ni maw a lo muttui theih thin tiin ka ngaihtuah let fo thin.

           Khang hun lai te kha a va ngaihawm thin tak em. Vei ren run kan nei lova, ngaihtuah ngut ngut kan nei lova, chungkaw harsatna te kan vei lova, rualawt em em in kan awm hek lo. Zan thla eng hnuaia zai mai mai te kha nuam kan tih hunlai kha a ni a. Kan neih chhun chhun kan lungawipui mai a, kham taka ka mut theih a, puar taka ka ei theih chuan ka lung a awi em em thin. Khang hunlai te kha a ngaihawm thin khawp mai. Tun hnua ka ngaihtuah hian mihring nih chhungin kan naupan lai kha kan rilru thianghlim hunlai ber niin ka hre ta.

Nuhnun (Thingfanghma)

           Nuhnun hi saw lamah chuan Thingfanghma an ti. Sap ho chuan papaya an ti ve thung. Khawvel hmun hrang hrangah hming koh dan a inan loh nuaih vangin hming intawm tur atan Carica papaya tiin scientific name phuah sak a ni bawk. A hming kan koh dan a danglam na a, kei atan chuan a tui dan a danglam chuang reng reng lo. "Nuhnun" han tih hnap mai hi a hlut hmel bikin a tui hmel bik riau alawm. Nuhnun kan tih nachhan awm hi ka reng reng lova, nu hnute a an vang pawh a ni thei a; anih loh vek leh, nau hnuchham leh hnute kham lo tan chaw hiala a rin theih vang te pawh a ni mahna. A enga pawh chu ni ta sela, a hming lam hi a pawimawh ber lo tih erawh a chiang reng. Ka lo seilenpui leh ka lo than hnan tawh anih viau vangin thingfanghma ti lovin nuhnun tiin ka lam zel dawn.

         Kan kawtkai maiah nuhnun ka ching ve chhin mai mai a, naupang in an lawm khawp mai:

A chi:

           Heta "a chi" ka han tih hi seed ni lovin a chi hrang ka sawina a ni. Nuhnun hi dioecious plant an ni a. Kung khatah a nu par a awm a, a kung dangah a pa par a awm bawk. A nu leh a pa an awm hrang tihna anih ber mai chu. Nuhnun rah hi a nu kungah a awm thin a, chuvang chuan a nu kung chauh hi chin a ni duh khawp mai. Mithiam te chuan nuhnun kung 10 bawr vel zingah a pa kung pakhat awm ve se a tha, a rah pawh a thlum bik tiin an sawi thin. A thiam zawk leh a hre zawk te sawi hi chu han awih zel phawt mai ila.

           Tunlai khawvel finna kal chho zel ina a ken tel ve reng chu plant breeding hi a ni a. Plant breeding hmang hian thlai variety thar kan nei thei reng thin. Nuhnun pawh hi breeding technique hmangin variety thar a chhuak fo thin. Tunah phei chuan recombinant DNA Technology hmangin awlsam takin desired gene te hi an transfer zung zung tawh leh nghal. Hei vang hian nuhnun ringawt pawh hi variety hrang hrang a awm nual tawh nghe nghe. 

           Kan rama kan lo chinsa hi chu local variety a ni mai a. Kan hriat theuh angin a nu kung a awm a, a pa kung a awm bawk. Nuhnun kung han neih ve a, a pa kung a nih thuau mai chuan a zia lo thei hle ang le.Nuhnun chungchang bikah hi chuan a nu lam chan a tha tlat.

           Variety dang: Local variety kan neih bak hi a dang tam tak a awm a. A pa kung awm miah lo variety te hial pawh a rawn chhuah tak hi. Dwarf variety a awm a, chu chu pot a chin tham lek leka hniam leh te a ni thin. Sinta variety kan ching chhin a, chu chu semi-dwarf a ni. Sinta variety ho hi hermophrodite an ni a, a pa kung a awm lo. Coorg Honey Dew ho pawh hi a nu kung leh hermophrodite chauh an ni a, a pa a awm lo bawk. Ramhnuaia kan chin chu an thi vek tawh (a puitlin hmain khau in a hnah kuang hnuai lam leh a zik no an bawm nasa lutuk a, min ei chhiat sak vek). Variety thenkhat te chu Coorg Honey Dew, Solo, Pusa Dwarf, Pusa giant, Pusa Majesty, Pusa Delicious, Washington, Ranchi, CO.1 CO.2, Sunrise, Taiwan, etc... Nuhnun chi hi a to hle a. Hybrid seeds ho phei chu a man a to thin hle.

Nuhnun chin dan:

           A china chin ralah chuan nuhnun chin hi tih fuhloh a awl ber chuan ka hria. A phun sawn a harsa a, phunsawn hi a tha mawhin a nung mawh em em thin. A chin dan tha ber chu khur lai ila, khur mawngah chuan lung tlem dah ila, chu khurah chuan ranek thi tawh leh lei inchawhpawlh chhung khat ila. Leitha NPK inpawlh mawi tawk takin tlem pawlh tel ila. Meihawl tlem dah tel hi a tha an ti bawk. Khur laih hi a hahthlakin a buaithlak deuh na a, khur laih nge nge tluk a awm lo. Khur laih miah lohva nuhnun tiak 50 ai chuan uluk taka khur laihsa thlapa tiak nuhnun chu 30 lek pawh nise, an than a tha zawk a, an puitling tha zawk a, a thar chhuah pawh a hlawk zawk nge nge thin bawk. Khur inkar hlat zawng hi a chi hrang a zir zelin tih danglam mai tur. Inkar hnaih lutuk a tha lova, mahse inkar hlat lutuka chin chu a hlawk lo. Semi-dwarf ho hi 2 metres inkar hlatah a phun theih a, a aia lian hlek ho hi 2.5 metres kar danah a phun theih bawk. Uluk tak leh tlar fel taka chin anih chuan hectare khat bialah kung 500 vel phun len theih tur a ni ang a, mahse a ram awih dan a zir te, a variety kan chin duh a zir tein hectare khat biala phun theih zat erawh a in ang lo viau thei tho ang. Chin tam deuh tum tan chuan ram awih chhe lutuk lo kha thlan mai tur a ni.

           A chi tha chi ni kher lo i ching duh anih chuan a kunga hmin ngei lei la, a mu la chhuak rawh, a mu tuamtu kha hmeh keh ngei ngei tur a ni. Fai takin sil la, phoro lah dahtha hmaks rawh. Tichuan i duh hun takah i ching dawn nia.

           He khur hi thal lai ngeiin siam ni se. Ruah a hnai ta maw tih veleh nuhnun chi 3 emaw vel dah ila. Ruah rawn sur chuan a rawn ti tiak mai dawn a ni. Khur khatah 3 lai a rawn tiak dawn si a, chung a tiak pathum te zinga a tha ber, a bul lian ber chauh chu zuah tur a ni. Nuhnun hian tui an mamawh rualin tui tlin theihna hmun erawh an ngeih miah lo tih hriat tur. Dam a chin aiin nikang hmuna chin hi an ngeih zawk a, a rah pawh a thlum tha zawk bawk. Thei kan chin reng rengin a kung bul, a bikin a chhak lam hi, laih zawl deuh ngei ngei tur a ni. A tira laih zawl hlek loh chuan a hnuah leitha pawh han pe dawn ila a buaithlak duh khawp mai. Ran ek leitha hmanga i chawm dawn anih chuan, i ran ek chu thi tawh a ni tur a ni a, a rovin a dip tha bawk tur a ni.

Nuhnun ina chawtha a pai te:

Nuhnun rah hmin gram 100 zelin a pai thin te hi i han thlir chhin ang hmiang (source: Wikipedia):

Energy                          163 kJ (39 kcal) Carbohydrates               9.81 g Sugars                           5.90 g Dietary fibre                  1.8 g Fat                                0.14 g Protein                          0.61 g Vitamin A equiv.            328 μg (36%) Thiamine (Vit. B1)         0.04 mg (3%) Riboflavin (Vit. B2)        0.05 mg (3%) Niacin (Vit. B3)             0.338 mg (2%) Vitamin B6                    0.1 mg (8%) Folate (Vit. B9)             38 μg (10%) Vitamin C                      61.8 mg (103%) Calcium                        24 mg (2%) Iron                              0.10 mg (1%) Magnesium                   10 mg (3%) Phosphorus                   5 mg (1%) Potassium                     257 mg (5%) Sodium                         3 mg (0%)

Papain:

           Protein pai tawih thei tu enzyme a awm a, chu chu protease an ti. He enzyme hian protein a pai tawih chuan amino acid molecules  ah a chantir thin a ni. Nuhnun rah hring hnai ah hian chemical pawimawh tak mai a awm a, chu chemical chu Papain a ni a, chu papain chu enzyme protease chikhat a ni a, a nihna dik tak phei chu cysteine protease a ni. Papain hi nuhnun rah hring hnai atangin an la thin a, hnuhnun hnai (latex) an lak khawm te chu an ti ro va. Chu chu manto takin an zuar thin. Mizoramah ngei pawh hian nuhnun hnai zawrh tur atana nuhnun hmun siam ka hria. Amah pawh a rawn leng zeuh zeuh tawh. Hlawk lo sela chuan an siam peih hauh lovang le. 

           Papain hi sa tih nem nan a tangkai em rm a. Thenkhat chuan bawngsa ah hian nuhnun hnah an thlak tel thin (mahse ka la ei chhin miah lo). Food industry lamah chuan he papain hi an hmang tangkai hle niawm a ni. Allergy a siam ve thih thin vangin nuhnun hnai lak erawh fimkhur a ngai deuh.

Taksa tana a thatna:

           Taksa tana a thatna hi ka hre thuk lem lo hle a. A rah hmin hi a thlum hle a, tui ti takin ka ei fo thin.A bak hi chu ka hre ril lo hle.

           Nuhnun hian vitamin A a pai avangin mit tan a tha a, anti-oxidants a pai tel avangin lung (heart) lam pang tan a tha bawk. Vitamin C a pai hnem hle bawk. Pumpai tinuamtu a ni a, pum tha lo leh chak lo tan a tha hle. Hmeichhe thi neih chiang kuang lo tan a tha bawk nia ngaih a ni. Hmaia spot awm te pawh a tireh thei nia sawi a ni a, chuap tan a tha  an ti bawk. Taksa tana a thatna sawi tur awm miah lo pawh ni ta tehreng se, a tuina hrim hrim hi a hlu ka ti.

Thei thar rang tak a ni:

          Thei kung ho hi a than chhung a rei tlangpui a, kum 5 hnu lama rah thin te an ni tlangpui. Nuhnun erawh a rah hma hle. Kum 2008 June thla ah kan in kiangah ka phun a, rin ai takin a thang tha a, kawng thleng vela sang anihin a par nghal mai. Mahse hemi tuma a par hian rah a chhuah lova, a til leh vek. Mahse ka phun atanga kum khat anih meuh chuan a rah der tawh.Kum khat ah a rah der tihna anih chu.

           Enge maw han ziak hlek ila, a sei viau zel mai a. Nuhnun hi taksa tan a tha a, a chawtha pai ringawt pawh hi hlu tham tak tur chu a ni. A tuiin ei a nuam em em a, paih tur a tlem thin hle. A rah hi a puam tan tirh laiin lawh ila, ni rei vaklo um ila, a kung hmin nen a inthlau lem lo hle. A kung ngeia hmin hi chu duhthusam anih rualin tam tham deuh hlek lawh tur chuan tih chhiat palh a hlauhawm deuh.

Rethei dawm kanna tha ani thei ang em le?

             Nuhnun hi thei manto tak mai a ni a. A pum te deuh ho hi tunlaiin Rs 20 man vel a ni tlangpui a, a pum lian deuh chu Rs 30, Rs 40, Rs 50 man lai te pawh hmuh tur a awm fo thin. Kan ram te ang tlangram, thli tamna hmunah chuan a rah tam lutuk thin lova, kung khatah 20 atanga 30 te a rah tlangpui thin a. A that duhna hmunah chuan kung khatah 100 lai te pawh a rah thei niin ziak a ni bawk. Economic Botany (by S. Sen) ah phei chuan kung khatah rah 150 lai a awm thei tiin a ziak nghe nghe. Eng pawh nise, kung khatah 30 chauh pawh awm se, kung 500 nei ta ila. A vawi khat rah ah pum 15,000 kan thar thei dawn tihna a lo ni a. Pum khat Rs 20 in khar chhawn tir ta vek mai ila, a vawi khat rah atang ngawt pawhin Rs 300,000 lai kan hmu chhuak thei dawn tihna a lo ni. Huanah bawngvulh i awmtir phei chuan bawngvulh tu in i huan a veng ang a, bawnghnute a thlawnin a pe ang chia, a bawngek leitha hmangin i thlai leh i nuhnun kungte i chawm thei reng bawk ang. Hlep hlir, hlep hlir a ni mai.

             Hmmm... Hei hi chu pakla hisap mai a nia. Hlawhtling tur chuan hah hnep hnawp leh thlan tla zawih zawih khawpa thawhrim a ngai tih erawh hriat reng tur. Thawhrimna phenah chauh hlawhtlinna a awm si a. Kan ram hi han thlir ila, thlai chin theihna tur hmun tha a tam lutuk, tihtakzet a beih chu nise intodelhna tham tur hmun a awm. Huan ar hmai tiat lek kan han nei ve leuh leuh a, kan lung a awi  a, kan thaw a veng ve em em thin. Antam huan zimte kan nei a, taima kan inti ve em em a, mi fate chuan antam ringawt tin 10 vel hmun tur an ching a, balhla ringawt pawh hectare bial tam tak khat tlatin an ching asin. Nuhnun/thingfanghma pawh hi buaipui tham khawpa zau huanah 'a maka maka tam' ching ta ila, hah zawng kan hahpui ngei ang, mahse kan hlawkpui khawpin ka ring. Ei hmuhna tham lawih khawpa zau huan neih a, hlawk tham tur khawpa thawhrim hi intihhmuh a hun khawp mai.


(Note: Nuhnun leh balhla hmang hian research beih ka lo tum ve uk tawh a, mahse thatchhe tan hlawhtlinna a awm lo tih thu tichiangtu atan pawh a ni mahna, ka hlawhchham fithla thak a ni tih hi ka han ziak lang ve reng reng ang e)

Sava te humhalh an tul

            Kan ram hi tlangram a ni a, thing chi hrang hrangin tlangtin a bawm khat luk a. Chung ramhnuai ah te chuan nungcha chitin reng thlamuang takin an cheng thin. He ram hi kan mizote pi leh pu te'n an luah hma hauh atang tawh khan ramsa chi hrang hrang ten an lo luah tawh a. A lut tlai ber keini hi kan thu ber a, nungcha dang lo awm hmasa te chungah kan ngilnei lo hle. Sa kap thei nih te, awk thei nih te kha ropuina a ni miau si a le.

            Chungleng sava te hi an hram a mawi a, ramhnuaia an chiar ri nak nak hriat te hi a va hahdamthlak tehlul em. Thangfen hram te, kulher hram te hi a mawi ka ti thin. Ramar hrm ri hriat tur van tawh zia te hi aw. Rawng chi hrang hrang nei sava te hi, mahni tawkah an mawi em em vek mai.

Sava thang:

            Sava awhna tur thang kam kan uar hle a. Sahdal, be-ai leh sawi thang te hi ka hriat lar em em, thian te nena kan kam fo thin a ni. Rahtlan kung ah sawi thang kan  han kam teuh mai a. Sava riltam tak tak te an rawn thlawk a, kan lo awk chat chat thin te kha an va khawngaihthlak tak e aw. Sahdal kha kam a nuam berin ka hria. Mahse awk tur chuan ni tam nghah a ngai ve thung. Ka chep thang kam hmasak bera thehlei ka han awk zar mai te kha, a va han nuam chiang tak em. Mahse, ka nuam tih thin te kha, sava tan chuan a a lo nuam ve reng reng lo. Ka tleipui em em sava veh te kha, an nun tiraltitu mai mai ka lo ni si. 

            Kan ramah hian sava te hi an va ralmuang lo tak em. Kan perh a, kan kap a, thangin kan awk a, turin kan hrai a. Chu mai pawh duh tawk lovin an bu chheh kan perh chhiat sak a, an bu kan la a, a pui no chawm lai pawh zahngaihna nei lek lovin kan tihlum duh thin. Heti chung hian kan ramah sava an la tam tho te hi mak tak a ni. Kan ei duh miah loh theirah an ei duh a, chung thei kung te chu kan kih sak a, tuah thing atan kan la zo va. Eitur neilo, riltam dangcharin kan siam thin. Engah nge sava chungah hian kan nunrawn em em bik thin le.

Chhuangtuar:

            Kum tam a liam ve ta. Tu te emaw in "Chhuangtuar sa ei hian zunkawng leh kala lungte awm a dam hmak thei," tia an sawi a. He thu zet hi chu Bethlehem nausen Heroda'n a suat ang mai khan chhuangtuar sava tan chuan insuatna rapthlak thlentu a ni ta. Airgun nen sairawkherh nen chhuangtuar kah tur zawngin an ram chhuak chur chur ta mai. Chhuangtuar hi sava mawi tak a ni a, leiah tla in a eitur a zawng thin. Thlamuang taka leia a tla lai chu zahngaihna tel map lovin an kap thlu hmiah hmiah mai. Thisen far khat pawh siam thiam lo keini hian, engah nge kan ramsa duhlai te hi kan dim loh em em le? Ramsa pawh nise, pawisawi lo an ni a, nunna nei an ni. Na hre ve thei, lungngai thei an ni bawk. Khang hunlaia an chhuangtuar kah hlum zozai te kha aw....dampui hmak an awm ka ring chuang lo. Chhuangtuar sa hian kal leh zunkawnga lungte awm a tih kehsawm vek theih nachhan tur reng reng ka hre lo. "Thu ek" mai mai a ni. Kan suat nasat luat vangin, tunah zet chuan kan ramah chhuangtuar sava an tlem ta ngei mai.Tun thleng hian kha thu lawi lo khan mite thinlungah chi chhia a tuh a, chhuangtuar hmuh chuan thah ngei ngei tuma veh an la awm fo thin.

Chhuangtuar hi an vang tak meuh em?

           Sava reng reng a thlawha thlawk sawn thin an ni a. Ramngaw pakhat chhungah pawh hmun hrang hrangah an thlawk sawn thin. An ei tur zawngin an thlawk chhuak reng a, hmun khata kan hmuh kha, hmun dang daihah kan hmu leh tho thin. Kan hmuh ngai kha kan hmu nawn tlut tlut thei tihna anih chu. Leia chaw zawng thin anih vangin mihring tan hmuh an awlsam bik a. Chuvang chuan mi tam takin chhuangtuar van tawh zia hi an hre lo fo thin. Chhuangtuar hi sava vanduai tak an lo ni; a hranpa ngata thah tuma veh an hlawh bik thin zia te hi, hriain tawng chhuak thei ni ve ta se, an lungngaihna an va chham nasa dawn tak em.

Thuro:

            Thuro chu kan hre theuh ang a. Sava nunnem tak, hmangaihna ngah tak an ni. Ramsa zingah hian mihringte anga kawppui pakhat chauh tana rinawm thin an awm ve a, chung tlemte te zinga pakhat chu thuro hi an ni awm e. Kawppui bik an nei a, an inphatsan ngai lo. An kawppuite nen an inkawm ngeih em em a, an inzui chawt reng a, chaw an zawng dun a, thingzarah pawh an fu dun rial rial thin. Thuro nupa zinga pakhat zawk perh thlak emaw, thanga awh emaw chuan, a kawppui khan a tuar em em a, a lung a leng ngawih ngawih a, khawhar takin a hram kurh kurh reng thin. Thihna ina a then hran mihring nupa tluk zetin an tuar na a. Mahse mihring ai mahin an kawppui te lakah an rinawm zawk thin an ti. Hetiang sava nunnem tak, lungngai thei leh lunglen la na em em thin sava te chungah lehzel pawh zahngaihna kan lantir chuang lo thin te kha a va pawi tak em. Tunah erawh kan thangharh tan, sava veh te pawh mi tam takin an ching ta lo.

Rih ar: 

           Kan naupan lai te khan rihar hmuh tur an tam hle thin a. Dai hnai lawk lawkah rihar rual an tum a, perh pawh perh lem lovin kan um thlawk ham ham thin. A hnuah, veh a perh thlak ching an awm tak thinah kaha chuan an ti ta em em mai a. Kan tleirawl/rawlthar chhuah chhoh hun anih meuh chuan rihar hmuh tur an awm lo. Rawn kal fo na tlakah an ngai tawh lo a ni ang e. Sava tan chuan kan ram hi a ralti a, lungmuang takin an tla thei thin mawlh lo a lo nih hi.

Vaki:

           Kan naupan lai chuan vaki hi a rualin an thlawk dul dul thin a. An thlawk chak thei em em lehnghal. Khang vaki rual zozai te kha khawnge an awm bo zawh tak le? Kan naupan lai khan Hose-a pu khan "ki liam kawn" ah kilen a zar thin a. Hlawhtling takin vaki a rawn hawn teuh thin. Khang hunlai kha chuan vaki chak tak taka thlawk hmuh tur an tam hle thin a. Khan sava mawi tak tak te kha, a mawina zawnga thlir an awm meuh lo. A sa chiah mitthlain a hmu thin a, engtin nge ka man theih ang tih chiah kha rilru ah a awm thin.

Humhalh an va tul tak em


          Kan hriat theuh angin kan ram leilung hi a hausa lo hle a. Kan laih chhuah ve chhun lung lah a quality sang ber chi a ni hek lo. Rangkachak khur, lunghlu laihchhuahna khur, oil leh gas laihchhuahna khur kan nei lova. Lungalhthei khur pawh kan nei hek lo. Oil pawh lai chhuak ta tehreng se, khawvela lar hat khawp oil khur tha kan neih ka ring chuang lo. Wild forest vegetation leh wild animals lam erawh kan nei tha em em a. A humhalh nachang hre phei ila chuan India hmarchhakah hian a nei tha ber kan ni thei hial ang chu. Kan chin leh kan phun ni miah lovin kan ramah hian thing chi hrang hrang a tam hle a, ramsa chi hrang hrang kan ngah thin hle bawk. Ramsa te ei en chauhva kan lo en thin kha a pawi a ni.


            Sava te hi, i chhut chiang ve ngai em? Boruaka an thlawk thei bik ringawt pawh hi a mak asin. A mak zia hre miah lo hian kan perh pawp pawp zel mai a. Min itna ve thei lo te hi chu kan dim lo thin bawrh bawrh khawp mai. Khuai no hi kan duh hle a. Khawinghal, nghalpui no te phei hi chu a tui an ti hle thin. Tui hle mahse, min beih let theih miau avangin a nazawngin kan beiin kan la ngam ngai lo. Sava te erawh chhantu neilo, min ti let ve thei si lo, kan kut thak hi an sepui ruah tuar tlawk tlawk mai anih hi maw. Kan vir luat vangin kan rama ramsa mawi tak tak te hi an la mang zo takngial dawn anih hi.

            Kan rama kan sava mawi tak tak te hi keinin kan humhalh loh chuan tu dang tehlul in nge min humhalh sak ta ang le? An tello chuan kan ramhnuai te hi a reh tlkawk tlawk thin. Hah taka hnathawka ram chhuah chang ni tea sava hram mawi tak tak hriat te hian hah a tidam sawng sawng thin a. Rilru nguai tak leh lung zing taka awm laia sava hram mawi tak han hriatte hi a va hahdam thlak thin tak em.

            Khasi ramah khuan far thing chin an uar hle a. Far hlir din khupna ngaw ah chuan sava tan chaw ei tur reng reng a awm lova, chung far hmun ngawa sava awmchhun pawh far kunga awm rannung ei thintu mai chauh an ni. NEHU campus ngaw khupah te khuan sava an tlem sin aw. Kan ramah hian sava ei duh zawng rahtlan kung a tam hle a. Lo kan vat a, zuah lovin kan kitthlu tel a, kan hal ral thin. Sava te chuan an ui thin awm mang e. Teak phun kan uar hle a, a tha; thing tha leh tangkai tak a ni a, a man a tova, a tha. Mahse kan teak huanah te hian kar hlat deuh takin rahtlan kung te hi phun tel ve thei ta ila, chungleng sava te tan malsawmna thlentu kan ni mai dawn a lo ni. Sava te hian hmelma an ngah em em mai a, mihringte tihbuai miah loh pawh hian ecosystem food chain ah hian anmahni eitu hi an tam ve em em thin. Chutih laiin keinin kan veh a, kan kap a, kan perhthla a, kan awk a, tur te hialin kan lo hrai bawk nen. Sava mawi tak tak humhalhna kawngah hian sorkar hmalakna mai a tawk zo lova, mizo mipui zawng zawng te tanrualna a pawimawh hle a ni. Mipui lamah nasa lehzuala awareness pek a tul takzet ta. Heti lam kawnga infuihna tha tak tak te hi naupang zirlaibu ah te pawh hian nasa lehzuala ziaka tan lak a tul ta. Kan humhalh loh chuan kan ramah angei hian an la extinct mai ang. A humhalhna kawngah tih theih kan nei theuh va, engtin nge hma i lak dawn le?

Rulngan hi

             Mizopa in rul hlauhawm a sawi tawh reng reng chuan rulngan hming hi sawi rik a ni ve ziah thin. Tunhma deuh khan mi thenkhat te'n rulngan hi Viper niin an sawi thin a. Shillonga lehkha zira kan awm lai khan kan thianpa Sama (G. Rosangkima), M.Sc. Zoology zirlai (tunah chuan a Ph.D. daih tawh) chuan, "Rulngan hi viper an ti ringawt thin a, a ni miah lo. Rul, bu nei a, tui awp keu thin chu rul hlauhawm ber zing ami King Cobra a nia. Rulngan kan tih ho hi king cobra an nih ka ring tlat," tiin a sawi thin. Hei, tun hnaiah 'rulngan hi king cobra a ni e' tih thu te pawh kan hriat leh tawh hi. Ka thianpa khan a lo sawi dik khawp chuan ka hria.

           Tlem lai deuh khan rulngan chungchang hian kan ram a luah hneh hle a. TV lamah leh chanchinbu lamah hmun a luah hnem hle. TV atangin kan hmu a, MZU lama kan mithiam te'n rulngan bu an luh chhuah lai te, Aizawl pa pakhatin ngam taka rulngan bu a khawih bawrh bawrh lai te, a tui a hawn a, a up keu dan te thlengin kan hmu a. Rulngan note thlalak thlengin kan hmu anih kha. Rulngan a lo hlauhawm loh zia te, kan tibuai hmasa anih loh chuan min chuk ringawt ngai lo ani tih te, kan ngaih ang em ema an lo hlauhawm loh zia te, humhalh a tul zia te uar taka sawi a ni a. Kei ve hi chuan ngaihdan bung nghet nghut, nawr sawn theih miah loh ka nei a. Chu ka ngaihdan chu: Ramsa min tina thei te hi chu an awmna hmun tur dik takah humhalh ni se, an hlauhawmzia te, an laka fimkhur a tulzia te sawi uar ni ta sela. Ramsa hlauhawm zual phei chu a humhalhna reserve area bik siam ni se tih hi ka ngaihdan a ni. He humhalhna hmun pawn lamah an awm anih chuan thah hmiah hmiah theih ni ta mai bawk se. Hlauhawm lutuk na na na, a hlauhawm loh zawnga sawi mawi ngawt hi a fuh lem lo, a tuartu chu khawpui pa ni lovin thingtlangpa, kuthna thawka nitin ram lama chhuak thin te hi an ni.    

              Rulngan hi rul lian tak, che rang em em lawi si a ni a. A kawlh em em a, mihring a mala awm a hmuh chuan chuk tuma beih mai a ching hle. A chenna bul hnaia kal a ngaithei lo hle a, a nu, a tui awp lai ngat phei chu a kawlh em em thin. A hranpa ngata amah tihbuai tum chu an awm kher lovang; ramhnuai ani a, hmun titoh leh bumboh karah te kal chang a lo awm a, pik tawn chang te a awm lo thei lo. Chung hunah te chuan rulngan lo awm mai mai lai kha tum miah lova va tihbuai awlsam tak tur chu a ni. Dam leh daidul hnaih raw hung karah a chetla duh hle a. Rul dang ei thin anih vangin rul dang suat tu tha tak a ni. Sazu (rat) hi rul tan chaw tha tak a ni a. Chenna in hnaihah emaw sazu a tam viau chuan, anmahni eitu rul an lo kal ve mai thin. Chutiang zelin rul eitu ber rulngan pawh khaw chhungah lo luh a, inhnuaia a inkual rui hmuh tur pawh an awm ve chawk thin bawk. Chawngtea kan in chhehvelah khan  sazu an tam thin hle a, kan inhnuaiah rul pawh kan that fo thin a, chawngkawr leh rulhlai pawh kan that tawh bawk. Mahni in bul hnaia rul awm hian thla a timuang miah lo.

              Rulngan hi rul lian leh sei tak, che rang em em a ni a, tur chak tak a nei a. Rul tur nei chi ah chuan a hlauhawm ber hial awm e. A vawikhat tur tih chhuah hi a tam tham a, a chak em em bawk a, mihring 20 lai thihpui tham tur khawpa tur chak leh tam a tichhuak thei thin niin a zirmi te chuan an sawi. A tur hi neurotoxin a ni a, cardiotoxic a ni bawk. Neurotoxin anih vangin central nervous system a khawih pawi nghal a, cardiotoxic chemical anih vangin lung a khawih chhe bawk an ti A bak chu ka hre ril lo khawp mai. A chuk nat leh nat loh hre turin ka enchhin ngam hauh lo bawk.

Humhalh hi a tul em:

            Eng ransa pawh hian mahni tawkah pawimawhna lai an nei theuh va. Rulngan pawh hian tangkaina lai chu a nei ve tho mai. Ecosystem food chain ah trophic level khat a luahlum ve a, top carnivores an ni a. Ecosystem stability a lo awm theih nan hna pawimawh tak an thawk ve tihna a ni deuh ber mai. An aia hlauhawm loh zawk, rul dangte chaw atan an ring thin a, an tangkai khawp mai.

            Rulngan hi rul dang ang thova inthlah pung chak an ni a. An tui te hi an ven thlap thlap thin avangin ta ichhetu an tlem bik thin. Rul lian leh hlauhawm tak an nih avangin ramsa dangin an hlauva, an bu, an tui, an khawih chhiatsak ve ngai meuh lo. Humhalh an nih chuan an inthlah pung chak khawp ang le. Tunlaiah loneih ringawt eizawn nana hmang kan tlem tawh a, kan forest tha tha kan tih chereu nasat tawh vangin kan forest atangin chakkhai lak tur a tlem tawh a. Ramvah, luikal, sangha tlang vuak, tuah thing lak, mau put te pawh a tlem ta. Ramkal kan tlem chho zel anih chuan rul pawh kan that tlem deuh deuh ang a, nakinah chuan kan ramah rul a la tam em em dawn a ni.

            Ramsa nunnem tak tak, mihring tana hlauhawmna nei reng reng lo, heng sakhi, sazuk, saza, tawng, hauhuk, ngau, te leh ramsa dang tam tak te hi humhalh an tul khawp mai. Kan ramah hian ramsa te an zalen lo em em a. Perh tum, thanga awh tum leh kah tum tu te'n an that rem zo tep tawh anih hi. Hei hian ecological imbalance a siam thei ngei ang. Ramsa dang humhalh mamawh ngawih ngawih an tam khawp mai. Rulngan erawh mihring tan a hlauhawm hle thung.

            "Rulngan hi kan tibuai hmasa anih loh chuan min tibuai ringawt ngai lo" tih hi thudik anih ka ring lo. Vawikhat chu Pukpui ah, kan chhungte, nu pakhatin pawnah puan a pho va. Chutih lai tak chuan kawngchhak lamah a rawn ri sul sul a, rulngan lian tak mai a rawn chhuak ruau mai a. Chu nu chu chuk tumin a rawn bei phei ta mai. A tlanchhia, a rawn umzui zel si. A mangang au ri hria in inchhunga awm a nau chuan a hmuh hmasak ber thing sei vak lo nen a rawn tlan chhuak a. Rul chu a vawm ta nghal a; vanneihthlak takin rul hrawkah a fuh hlauh. Tlema tlemah nunna kan inchan thelh a ni. Kha nu khan rul kha a tibuai miah lo.Pawnah puan a phova, rulngan khan rawn chuk a tum mai a ni. Rulngan hi kan tihbuai hmasak kher loh pawhin min chuk tumin min bei thin tho a ni tih hi hriat ngei ngei tur a ni.

             Ramsa hlauhawm tak, thihna hial min thlen thintu humhalh thin hi, Office dawhkan atang chuan a harsa lo. Khawpui inchhawng sak tak office nuam taka thu te tan rulngan hi a hlauhawm ve lo. Eng angin tam pawh nise, a rawn chuk dawn chuang tlat lova. A tuartu chu thingtlang lama kan unau te, nitina chak laa ramhnuaia kal thin te an ni dawn. Rulngan hi tun ai hian tam ta deuh sela chuan an hnawksak khawp ang a, thih phah pawh an tam khawp ang le.

            Rulngan vawikhat chuk hi thihpuina tham a ni a, a chuk tawh chu, damdawi thiam mi tak an nih loh chuan, an thi deuh zel.  Sakei seh te, savawm seh te hi chu, a sehna a zirin a la dam khawchhuah theih a, rulngan chuk erawh, kan taksa khawilai ah pawh nise  thihna a ni. Damdawiin tha awmna hmunah chuan rulngan chuk nunna chhan chhuah chu a theih pawh a ni mahna, damdawiin tha awm lohna thingtlang khua tan erawh a va hlauhawm dawn tak em. TV show velah awareness ang deuh hlekin rulnganin mi a tihbuai ngai loh zia an rawn tihlan te kha ka ngaihtuah chiang a. A huhovin, fimkhur tak leh inringsa rengin rulngan bu awmna an pan a, fimkhur tak chungin an che a, an tam tham a, rul tan beih ngawt nachhan tur a awm lo. Khang, rulin a tihbuai loh ho kha, a mal malin rulngan bu awmna ah va kal leh se, a bu te kha va hai bawrh bawrh se, rul chuan a rawn tihbuai ngei ka ring khawp mai. Inring sa renga a awm anih chuan a chuk lo pawh a ni maithei. Rulngan a awm ani tih hre miah lo mi pakhat va kal ve leh ta se, kha rul bu khuarna rawhung ami mau kha va sat bawrh bawrh mai se, a bu te kha va chinglet vel sela, a inrin loh lai takin rulngan chuan beiin a chuk mai dawn a ni.

Rul tur nei vrs Rul tur nei lo:

           Kan mithiam leh a zir ril zawk te hian rul tur nei leh neilo chung chang an ziak fo tawh a. "Chutiang ang rul chu hlau suh u, tur a nei lo," tih ang reng te, "Uluk takin a lu chu chunglam atangin han en ila, rul tur nei leh nei  lo chu a hriat hran theih, rul tur nei chu a lu a lawk lal ang a, tur nei lo chu a lu a chik rat mai ang," tih te, "A ka han keu ang ila, tur nei ho chu ha uingho ang pahnih kawm ven vun a awm ang a, tur neilo erawh a awm ve lovang" tih ang reng te, "A mit chu uluk takin han en ila, rul tur neilo mit chu a bial pap bik ang," tih te leh "A chukna hmuamhma atanga thisen duk lam deuh a chhuah chuan.....," tih ang reng hi  a that viau laiin a ho ka ti.  Rul tur neilo ho pawh hian intihhlauhawm nan rul tur nei cheta an chet chang a awm ve thin an ti. Rul in chuk tumin min bei ta se, rul tur nei anih leh nih loh ka ngaihtuah buai peihin ka ring lo. Uluk taka a lu leh a ha check vel phei hi chu ka tum harsa kher lovang. Rul anih hrim hrim chuan ka ngaina lo vel vek mai. Thian zahova kan inhnial chang pawh hian, "Rul tangkaina ber chu min chuk thin tih hi a ni deuh mai," tiin fiamthu-titak deuhvin tan ka khawh tlat thin.

Engtia humhalh tur nge ni ta ang le?

            Rulngan hi ramsa chikhat ve tho a ni a, hlauhawm teh mahse a dam khawchhuah ve hi a tul a. Kan humhalh duh anih pawhin, a humhalhna hmun bik area siam mai ni se, a area pawn lamah chuan thah hmiah hmiah phal ni ta mai se. A humhalh duhtu te leh a zir chiang duhtu te pawhin helai hmun hi va pan thin ta mai se. A ram pum huapa humhalh ngawt hi chu a fuh lo deuh mai thei a ni. Anih loh vek chuan rulngan chuk bik atan sorkarin a thlawnin mipui zawng zawng tan insurance policy pakhat lei sak vek sela, a sum assured pawh sang tak ni bawk se. Hetiang anih chuan mipui tan pawh tlemin a zia deuh ang chu. Ka duhthusam takah phei chuan Mizoramah hian rul hlauawm ber rulngan hi awm miah lo pawh nise ka pawi ti therte lo; duhleh kan thenawm State ah te hian tam em em mai sela; a chanchin zir duh kan awm anih chuan va pan mai thin ni ta se.....

Two wheeler leh keimah

            Mi fate'n nisa, ruahsur leh kawng khu hre hauh lova car nalh tak taka an tawlh zel zel lai hian tkei ve hi zawng, two wheeler hi ka neih ve phak tawk anih miau avangin two wheeler nena kan inchukha dan bak hi ziak tur ka hre ve lo. Two wheeler nei pha chin kha ka lo ngaisang em em a, ka han nei ve ta cheng a, eng teh ual ka nihpui ve si lo. Mite chuan an luck phah a, kei ve chuan ka nat phah thin. Mi te chuan an thawh chhuah hmangin an lei a, kei chu ka nu leh pa te'n min lei sak ve thung.

Ka scooter mawlh mai kha:

            2001 kum khan a hminga hna nghet ka han thawh ve takah chuan ka nu leh pa te’n scooter min lei sak a. He scooter hi LML Select II a ni a. Kan lei hma ni chiah zan ah kan unaupa in ama scooter hmangin khalh min zirtir a. Hemi zan hian ka tlan ve nghal mai bawk a. Venglai kawng chhukthla ah 1st gear ah ka lut a, clutch released ka la thiam chiah lo kha, min phih ngheng mai. Kawngpui zau lai ah kan tlu ri rum rum a. A ri a rin tawh naka laiin signal light buzzer a la ri zui. Tluk tawh hnuah accelerator thlah mai nachang ka hre si lo,  a rik hian a ri hum hum mai a, zan reiah thawm a ring duh kher mai. Ka vawikhat tlukna a ni a, thawm a ring bawk, a na bawk.

            A tukah scooter chu kan lei ta a. Khalh zirin zotlang lamah kan tlan chho va, kawng zau laiah kan tawlh leh ta anih kha. A va han na thin tak e aw. Zah a sawi theih tawh loh. A na miau si a, kawngsirah ka thu ngawih ngawih mai. A na a han reh a, kan tlan chhunzawm ve leh mai bawk a. Mi pawhin an khalh thiam a, engah nge ka khalh thiam loh bik nachhan tur ka hre tlat lo. Keiman ka khalh a, engmah la khalh ve ngai lo tih takah scooter thar khalh chu a nuam ngei mai. Chanmari lamah kan tlan phei zel a, MVI an lo duty chu niin, khalh min zirtirtupa chuan “Ding rawh, ding rawh,” a ti a, ka buai leh ta tlat. Ka duhna hmunah ka ding thei lo. MVI duty ho bulah kan ding thei hram. Driving licence ka nei si lova le, office lama sawi fel atan ka document min laksak ta anih kha. Kan haw nghal nal nal asin le.

Chet chhiatin bul ka tan

            A tuk lehah chuan ka hnathawhna hmun lamah ka ken chhuah ve ngei chu a ngai ta. Ka va han huphurh tak em. Ka thawhpui thenkhatin scooter thar ka neih an hre tawh si a, ka keng ngamlo anih vaih chuan min nuihzat hle dawna hriatna ka nei tlat. Kan unaupa pastor Zartea a lokal hlauh mai a. Ani chuan, “I khalh ngam a nih phawt chuan ka chuang ngam” a ti heu mai. Chu thu challenging tak chuan ka dawihzepna a um bova, tichuan ka thawk lawk a, ka hnathawhna hmun lam pan chuan kan tlan ta a. Traffic point kan thleng a, mawihnai takin signal light ka han ti eng va va mai a. Beisei loh takin ding turin min ham ta tlat mai. Ka han ding a, traffic duty chuan "Khawnge i helmet?" tiin min zawt ta mai. Rang takin ka lu ka dap vat a, helmet reng reng ka lo khum lo chu niin. Ka hrilh a haiin ka va zak tak e aw. In ami helmet kan va la leh te te a, tichuan a bul atangin kan tlan chhuak tha leh ta a. Hmanhmawh loh bik vang pawh ni bik miah lovin kan tlan muang ngei mai. Kawngtluanin ka thla a muang reng reng lo. 'Engtin nge mi te hi 3rd gear in an tlan ngam bik le' ka ti rilru neuh neuh kawngtluan a. Kawngkawi tinah horn ka pe pah zel bawk a. Pathian zarah tluang takin ka hnathawhna hmun chu kan thleng ve ta hlawl mai. Tlan mai hi chu a harsa lo, din thuta han tlan chhuah leh lai tak h hian ka buai tlat zel. Clutch thlah lai tak hi harsa ka va ti thin tak  e aw... Chet chhiatin bul tan mah ila, ka che chhe reng bik lovang.

            Vawi khat chu ka scooter brake hi a hnuailam ah an lo kam a, hetia an kam hian brake chu a full lo deuh hleka rap reng tluk deuhthaw ka ni a. Tlai ban hun a ni a, ka han tlan chhuak chu, a tlan muang ngei mai. A tlan chak thei thlawt lo. A lir thei chang chang chu a ni deuh ber e. Hrethiam hek lo i, mak ka ti ngei mai. Serkawn kawng chhuk thla ah pawh first gear hmangin theihpa tawpa speed chungin ka rum thla hem hem mai. Ka hriat chhuah hnu chuan ka nuih a za miah lo.

            Vawi khat chu Lunglei thana bul traffic point chhakah khian ka tlan chhuak thiamlo tlat ta mai le. A thlang lawkah traffic police an duty bawk si. Ka han tlan chhuak dawn a, clutch ka han hmet tlum a, gear ah ka dah a, ka han tlan chhuak tur chu ka thei ta tlat lo mai. Ka ti thi zel a, motor a tam bawk si. Ka va han buai tak em. Ka bei rei bawk a ni ang, thlan a tla bat bat ta mai. Ka buai lai chu traffic police in min hmu ang tih ka hlau bawk si. Chulai hmuna ka lo park kher kher ka inchhir zia kha. Thiana a lokal hlauh va, tlan chhuak tur han inpuih vak kha a rem chuang si lo. “Tihian rap nung la, ka nawr hlek che ang a, tichuan chhukah hian a nung chungin i tlan thla ang a, nakinah kawngchhuka i tlan laiin gear i thlak dawn nia,” min ti a. A sawi ang chuan ka han ti a, chu buaina atang chuan ka fihlim thei ta. Ka lawm asin aw....

          Kha ka scooter ka duat em em, duat tak chung si a, sawh rang nuaih khawpa ka tluk khuk luih pui thin kha, engtin awm ve ta zel ang maw...

Bike ka nei ve ta:

            Scooter hi chu leg-guard a awm ve loh avangin keini ang tluk khut khut ching tan chuan kawl reng chi pawh a ni lo, taksa a rim duhin ka pilh nen nuan fo mai a, a ninawmin a zahthlak lek lek tlat thin. Chuvangin kan hralh leh ta a, a aiah bike kan lei ta zawk a. Bike chu a ke a lo lian ta hlek bawk a, chuan a nuamin kawng chhia ah pawh a sawh a nep deuh hlek ta. Bike ka neih hnu pawh hian tluk khut khut ka bansan chuang lo; mahse, a hmalamah leg guard a awm a, a hnunglam rang chhe tur hi sari-guard in a veng bawk a, a zia ta khawp mai.

            Vawi khat chu ka tlai bang ka haw thla, dim takin ka in khalh thla a, ka hmaah bus a tlan a. “Min pel thei e” tihna niawm takin driver chuan min signal a. Ka tlan thla, chutihlai tak chuan thlang lam atangin chak takin bike a rawn tlan chho, lo ding ta mai ila a zia tur a nia. Ka buai ta tlat mai. Ding lovin ka tlan thla, kawng ka kian e ka tia, ka side lo lamah ka peng; bike lo chho chuan ka tlan thla a hmu a, kawng min lo kian ve tho, kan inkenna lam a in ang si, hreh chung chung leh peihlo chung chungin kan insu ta anih kha.

            Vawikhat chu ka bike in Chawngte pan turin zinglam hma takah ka chhuak a. Ka chhuak hma bawk a, ka tlan hmanhmawh hranlo hle a. Kawng lakah tlangval pakhat, kan chhungte, sumo seat chang lo, seat a chan loh vanga sumo hnunga bet tai mai chu ka um phak a. Ka khawngaih vangin ka bike ah ka chuantir ve ta a. Pachang khua kan pel a, thlamuangtaka kan tlan laiin, kawngsir nalah kan tawlh mai chu le, a hnunga ka mi phurh rihna force nen, a chetin ka che hman reng reng lo. Lung pawngah bek vaw chawrhin ka tlu. Helmet full-face ka lo khum hlauh kha ka va vannei tehreng em.

 Zinkawng khawhar thlak

            Vawikhat chu Sunday tlai dar 3 bawr velah Lunglei lam pana haw turin ka tlan chhuak a. Kawng thui lam ani a, km 225 bawr vel tlan tur ka nei. Ka huphurh ru lawk ang reng hle. Seling ah chaw dawr inhawng pakhat a lo awm hlauh a, tui ti takin chaw ka ei a. Ka chaw ei kham, Chhim lam ka han hawi phei chu, khua a dur duk em em mai a, kawl a phe zuai zuai bawk. Hmabak a ko ngei mai. Ka zan tlan ta a, motor a vang bawk a, tlan a nuam ang reng khawp mai. Kawngah motor tawh tur a awm loh vangin a khawharthlak hle a. Serchhip ka thleng phei chu le, ruah a lo sur nasa chu niin. Ruah chu a lo han tawh vangin, min nan lo hlauh va; ka vannei ang reng khawp mai. Mahse, Serchhip pelh hnu atang chuan chhum a zin nasat vangin kawng hmuh a lo harsa ta a, ka tlan chak thei ta reng reng lo. Vawi tam tak nalah ka tawlh a, mahse kawng thlang lama ka tluk thlak loh vangin ka lung a awi tho zel. Pangzawl ka pel phei a, khua a vawt tawhin chhum a zing na sa tawh hle mai a. Ka tawlh leh zauh thin vangin ka tlan chak ngam tawh lo. Pangzawl daia thlahrang / ramhuai an hmuh thinna hmun, tuna thlanlung niawm tak an phun tlar thutna hmun ka tlan pelh lai saw’n ka tlan fimkhur a nia aw. Ka mitsirin ka melh zeuh va, thlarau hmuh ve mai ka inring hle a, thla eng ri riai hnuaiah chuan thlanlung te chu an ding tlar thut mai si a. Khalai hmunah kher kha chuan engti kawng mahin tluk ka tum reng reng lo. Thlarau kawrvar ha hmuh ve ngei inring tak chungin muang changin ka tlan pel a, eng em chu ka hmu ta lo va, ka thaw ta huai mai.


            Tum khat chu ka nupui nen, ka fapa upa zawk nen, damlo kan turin damdawiin ah kan kal a. Damlo kana rei tawk tak kan thut khawfual hnuah haw turin kan chhuak a. Bike ah ka thu a, ka fapa a rawn lawn ve nghal a. Kan nu chuan a thutna tur a vaw fai thuk thuk a, a vuak fai hnu khan a hruk fai belh chu niin; a thu ve nghal mai emaw tiin ka tlan ta mai a.  Kawi khat kan pelh hnuah ka fapa in "A pa, khawnge anu kha?" a'n ti mai chuh, a rang a rangin kan tlan let leh nghal. Hei hi ka chet fuh loh ber tum niin ka hria. Tun thleng hian kan la nuihpui kan la nuihpui thin.

Tluk khut khut hi sim a lo harsa a nih hi

            Vawikhat chu Republic YMA Hall Gym ah ka kal a, hah hnep hnawpa ka thlan ka tih tlak hnu ah, hostel lam pan turin ka tlan chhova. Republic veng kawizau chhak kawng kawi lai takah sawn ka bike accelerator a block ta mai anih kha. Accelerator full in a in pump a, ka thlah a, a let leh thei ta lo; kawngkawi ah pawh full speed in ka tlan ta mai. Foot-brake ka rap a, a ding zo teuh lo, theihtawpin handbreak ka’n hmet mai chu, dar dinglam sawh chawrhin ka tlu ta mai anih kha. A va na mai mai e aw.... Thla khat vel chhung chu ka dar a nat phah.

            Vawikhat chu ka thianpa nen kan lengchhuak a, khawlai kan fang kual mai mai a. Serkawn lam atanga kan haw thla chu, bazar kikawn kawngpui kual zau lai takah ui hur rual an inum a, kan tlan lai takin kawng an rawn cross thut mai. Ka ding thut a, ka hnunga chuang ka thianpa a rawn dawk chhuak nghal zawk. Ka bike tlu tur theihtawp chhuaha ka dawm kan tang tang pahin ka thianpa ka mitmei a. Ani pawh hreh chung chungin kawngchhak lam side drain ah a dive thla dalh dalh mai. A rawn chhuak chho leh lam hmel chu a tur ngun mai. Nuih ngam chi a ni miah lo. Khang uihur ho kha chil ta mai mai ila kan che chhe lo tur.....

             Ka scooter neih lai a ta tawh tun thleng hian, tluk hlau reng renga khalh ka ni thin bawk a, ka tlanna lai tur kawng bak ka melh hman lo. Khaw dang ka hawi hman lo hrim hrim. Thian te'n min lo au anih pawhin, nasatakin zaiair nen, au chunga min lo vai vak vak anih loh chuan ka hmu ngai lo. Hei vang hian induh nih ka hlawh fo va, kawngsira thian te'n min lo vai ka hmuh loh thin vanga zahthlak an tih thin thu pawh ka dawng nasa malh malh thin hle. He ka hri vei thalo tak hi, thalo ti hle mah ila, tun thleng hian ka sim thei chuang lo anih hi. 

Ka bike hi

            Ka bike hi a tangkaiin khawi ilo han chhuah lawk lawk nan ka hmang rim hle a. Ka duhna hmun apianga min hruai a, a chhuk a chho, a sur a sa hnuaiah pawh nise, phunnawi hauh lova min kalpui chat chat peihtu awmchhun chu ka bike ngei hi a lo ni. A hah thu a sawi lova, a lungawilo ngai lova, a phunnawi ngai lova, a puin kal tura ka duhna lamah chuan lungawi takin a tlan vut vut zel thin. Mi te bike ang phak ve lo mahse, mite bike anga nalh leh chak ni ve lo mahse, ka bike neih chhun ani miau va, ka tan chuan a lo hlu ber mai. Kei chuan kawr mawi te, kekawr mawi te, pheikhawk te, eitur tha tha nen, chenna in nen lam ka duh a, engmah duhtawk chin reng nei lo leh rualawt reng rengin ka hun ka hmang thin. Ka bike erawh hi chuan petrol leh oil bak mamawh a nei ve lo. A lungngai lova, a tap lova, a phun nawi ngai lo va, thenawm khawveng te a rel lova, englai mahin min phatsan ngai lova, lungawi takin kei, a pu thu thuin a awm mai thin. Ruah a sur chang hi chuan 'a chung khuh theih dan awm se aw' tiin duhthusam awmze nei lo ka sam fo thin. Bike a tluk te hi a lo zahthlak reng reng hleinem. Ke pahnih chauh a nei a, amahin a ding thei lo va, amaha ding thei tur chuan kamki chawp te a ngai a, tlu  thin pawh nise a awm ve tho alawm. Tlu miah lova ka tlanpui thei te hi mak tak a ni zawk asin. Ka bike neih chhun hi chu aw......ka va chhuang tak em.