Thursday, January 27, 2011

Zirna kawng chhukchho Part - III (Kan vangkhua)

(Ka thuziak tlawm te, tlawmngaih chhuaha min chhiar sak thintu te chungah lawmthu ka sawi e)

Zirna kawng lamtluang a thui lua e:

            Zirna avangin mahni vangkhua pela puanthuah khaia chhuah a ngai a. Zirna chuan thenrual tha, chhung leh khat laina, thian te nen min kuai hrang fo thin. Hlimna tam tak ka chan a, thian ka chan a, ka vanglai leh ka thatlai khaw hranah hmanral a tul thin. Heng te hi zirna ina a ken tel a lo ni miau si. Kan khua hi thingtlang khaw chengker a awm mah nise ka pian leh murna a ni a. Englai mahin rilru atangin a bo thei lo. Kum tawp exam a lo zo va, thian te chuan mahni inah hlim takin exam zawh an lawm nghal mai a. Kei ve erawh chu hmabak ala ko thin ngei mai. A engamah hmain haw na tur pawisa ah ka buai nghal pang thin anih kha. Shillong a ka awm laiin, vawikhat chu ka chhungte pawisa min thawn ka dawn har luat tuk vangin thiante'n min hawsan vek hnuah mahniin NEHU Campus ah ka awm khawtlai a; mahni duhthlan vang reng a ni lo bawk a, a khawharthlak duhin a nuam duh lo kher mai. Thiante haw tur ka thlah tlai phei chuan ka khua a harin rilru a nguai ruih mai. Zan a lo ni a, thiante nena kan inkawm hlimna hostel building lian tak pawh a reh ruih a. Han hawi chhuak ila far thinghmun ngaw mai lo chu hmuh tur reng a awm lo. Zan khawthiang reh ruih hnuaia chhawrthla engin ral lehlam ramngaw a chhun en uarh te chu khawhar takin ka thlir vawng vawng anih kha. Kha zan zet kha chuan lung a va han leng tehreng em.

             Kumtawp exam kan zo va, Shillong atangin thian te nen night bus in kan rawn tlan chho va, kawng lakah an bedding an tlawh thla a, mahni inlumah an lut nghal zel a. Kei atan erawh hmabak a ko thin ngei mai. Thian te hovin Aizawlah min tawpsan vek a. Aizawl ka thleng nge thleng lo, Lunglei pan tur night bus ticket ka buaipui nghal a. Ka thuamhnaw bus station counter ah ka hnutchhiah sauh sauh va, tihtur nei hek lo i le, hun khawhral nan khawpui chhunga lamah ka lut phei. Hun khawhral hrim hrim kha ka tihtur anih avangin a changin cinema show ka en a, a changin AR lammual ah football khel ka en thin bawk. Tlai lam a lo nia, Bawngkawn lam ah bawk phei lehin, night bus bawkin Lunglei lam kan pan leh ta. A hma zana thiante nen hlim taka busa titi a, chuan ho kha, titi pui tur an awm tawh lo. A khawharthlak tawh thin khawp mai. A tuk zingah Lunglei kan thleng a. Ka tihtur hmasa ber chu Chawngte pan tur bus emaw motor emaw zawn a ni. Shillong lama ka awm hnu hi chuan Chawngte ah pawh bus a lo service ve tawh a, kawnglaka motor chan te, kea kal tauh tauh ngai thin te kha a lo ni ta lova, a zia khawp mai.  Hahchawlhna hun reng reng awm lovin Chawngte bus ah ka insuan lut leh a, nilengin kawng mam lo tak maiah kan han insawh thla leh ta anih kha. Tlai nemah Chawngte chu kan han thleng a. Kan khua hi chu a lum nuam thin bawk a, Shillong boruak nen chuan a inthlau thin ngei mai. Hnung leh mawng a kham ut ut a, mut a chhuak em em bawk. Mut chhuak eng ang mahse thian te'n leng chhuak turin min rawn sawm a, len chhuah ve nghal mai a tul bawk si.

Kan vangkhua aia nuam a lo awm lo:

             Kan khua hi chu aw....khawpui atangin hla teh mahse ava lo nuam tak em. Kawtlai te diak per purin, bumboh teh mahse, kawngah te chuan vawk ek leh bawng ek te let thal pheng phung pawh nise, he khua aia ka lunglai luahtu khua dang rreng reng a awm lo. A aia nuam leh changkang zawk khawpui ah te zirna avangin chengin awm thin mah ila, englai pawhin mitthla ah kan khua a cham reng thin a, kan khuaa haw hlan ka nghakhlel em em thin. Khawpui atanga haw ve ta na chu, thenrual tha leh khawtlang mite’n ka tlin tawk lohna te min hmuh kan sakin min haider sak a, mitak hlatak ah ngaiin min thutak bawl a, khawpui chanchin te, ka lehkha zir dan te min zawt a. Kei pa tawngkam thiam lo ber kam liam changin min kawm ve laih laih thin. Khawpui ah kha chuan han hawi vel ila, tumah thian leh hmelhriat an awm lo. In a tam, mahse len luh ngamna ka nei lo. Mihring an tam, mahse chhungkhat, laina, thian hmuh tur reng an awm lo. Kan khua ah zet kha chuan tu inah pawh han lut ila, ka ngampa em em a. Han hawi vel ila hmelhriat, thenawm, laina, vek an ni si. Kan inlen pawh a, kan titi hova, chawhmeh kan insuah a. Thenawm hnaivaiah insa mek an awm chuan ban khur chawh te, inchung chih te, dap chik ah te  theih ang angin kan inpui tawn thin. Aizawla ka training lai khan ka thianpa’n in a sa a, ni 3 chhung chu ka tha ka thawh ve kha. Hetiang hi thingtlang lamah chuan kan tih than em em a ni. Kan khua hi chu nuam deuh asin. Khawpuia dere mai leh tu khawkha ngaihsak hlawh lo kha, kan khuaah chuan cheng hnih te,aaa, cheng thum ah te ka kaisang thin.

              Kan khaw nu leh pa, a lian a te, a tar thlengin mi an duhsak em em thin a. An phak ang tawk zelin an duhsakna min hlan ve thin. Vawikhat ka chawlh hmang haw pawh, ka thiante nen kan leng chhuak a. Kan venga pitar fel tak pakhat hian min hmuh veleh min chibai pahin, “M.Sc. i pass tawh tho te chuan B.A. te hi zir ve tawh ta che,” tiin duhsak takin thurawn min pe nghe nghe a. Chumi tum chuan ka thiante an lo nui hak nghe nghe.

            Mahni khua han haw thlen tawh hnu ah pawh exam zawh lawm lam a lang thei chuang lo. Kum khat pumhlum ngawt khawpuia ka awm bo avangin chhungkua in min mamawh takzet tawh a. Ka awm bo hlanin ka chhung te’n theih tawp chhuahin hna an lo thawk tang tang a. Lehkha ka zir ve theih nan tiin neihthinglung khawngin leh puk chawp hialin sum an seng ral a. An theih tawp chhuahin tha an khawhral ani tih ka hmuhin awm mai mai thei ka ni lo. Ka thian te chuan kumtluanin an inchhungkhur tan hna an thawk a, chhung te tana chhenfakawm tak niin an theih tawpin chhungkua an dawm kang a. Chutih laiin kei ve erawh thawh chhuah reng nei lovin chhungte thawh chhuahsa tlakral tu mai ka ni si. Ka chhungte, ka nu leh ka pa te, ka unaute hi chuan min lo va hmangaih tak em. Keimah avangin thawmhnaw tha an inbel ngam lo va; an thawmhnaw lei ai, an sahriak lei ai, chawlhni tuka an sa hmeh tur leina ai.......sawi sen pawh a ni lo, ka tan an zuah hrang zel a. “Mama hi mi zingah a lo rethei lutuk bik ang e,” tiin an ei ai min thawn zel anih kha. Ka chhungte chungah hian lawmthu sawi tur ka va ba nasa tak em.

            Hetiang taka ka tana ka chhungte an inpumpekna avang hian ka chawlh chhung chuan hna engpawh ka thawk thin. Mau ka pu a, huan ka hung a. Ka pa nen ramah kan kal a, thing kan kit a, kan tan vek a. Put tawk lek lekin kan hem phel a, kawngah kan thiar chhuak vek a, motorin kan trip haw a. A chang leh lui mawng lam ami thing kan tan a, lawng hmangin kan phur haw thin bawk. In kan thlen vek hnuah ka ek te vek a. Chu ka thing eh khawl sa chu kumtluan daih tur khawpa tam ka chhek khawm thin. Lenden nuam ka tih avangin ka hunawl ah chuan len deng turin lui lam ka pan fo thin bawk.

Zirlai nih chuan taihmak a ngai:

            Zirlai nih chhung hi chuan khawvel nawmna te hi, mi te angin kan chen ve ngam lo chu anih hi. Zirlai nih laia pawl thil neuh neuh, kohhran leh khawtlanga inhman nasat lutuk hian kan nih tur ang kan nih loh phah fo thin. Hei hi keimah ah pawh a chiang hle a. Vawikhat chu College Student Union ah ka inhmang ve hle a, a hruaitu ah te hial ka tel ve; hemi kum hian B.Sc. ka failed phah. Ka inchhirin ka sim chiang asin aw. Zirna kawngpui kan zawh lai hian fimkhur a lo ngai khawp mai. Kan thiante ho nun zalen tak tak leh lehkha zir ngai ve miah lova an awm laiin, kei ve chu lehkha zira inkhung chawrh chawrh a lo ngai a. Zu, drugs, ganja, meizial lakah inthiarfihlim a lo tul a. Nulat-tlangval inngaihzawnna te hlei hlei hi tuar zawh a har thin. Zirlai nih chhung chuan taihmak reng a tul a, thatchhiatna hi mi tamtakte tlukchhiatna a ni thin. Zir tlem na na na chuan exam hall ah hriat chhuah tur leh ngaihtuah chhuah chawp tur a nei tlem nge nge thin. Taima taka zir tang tang thin te, beidawng duh hauh lova zir hram hram thin te, a zira zir tam hrim hrim te hi, a tawpa hlawhtlinna chang thintu te an ni. Zir thatchhia leh zir tlem te bawk hi an failed leh thin; an passed ve chhunah pawh an invawrh sang hlei thei thin lo. Lehkha chhiar peih, chhiar tam, taima leh zirna boruaka inchiah tam na na na chu, a thil hriat a lo tam nge nge a, tam tak theihnghilh bawk thin mahse, tam tak a la hre tho thin. A theihnghilh ve loh thil hriat a tam miau avangin exam hunah a tangkaipui hle thin. Zirlai nih chuan mahni duty hriat reng a tul a, zirlai kan nih ang chiahin lehkha zir kan thupui ber tur a ni. Zir tam avanga thi an awm lo va, zir tam avanga hlawhtling erawh an tam khawp mai.

            Zirlai ka nih chhungin vawi tam tak beidawnna ka tawng thin. Ka thiam thei lo lutuk hi ka rilru chak loh bik vangah te ka puh thin a; thian te’na awlsam taka an hriatthiam theih mai thin ang te hi, vawi tam tak ka chhiar anih loh chuan ka hre thei mai thin lo va. Saptawng lama ka hnufual lutuk te hian min tihnual fo thin. Heng zawng zawng te hi ka la zir tam tawk loh vang a ni tih ka hre ta. Tumah a thiamsa in an piang lo va; zir chawpa thiam vek an lo ni zawk alawm le. Lehkha hi chu han zir vak a thiam chi a ni, mahse ka peih hlawl si lo. Ka thatchhiatna hian hlawhchhamna min thlen a, chu hlawhchhamna chuan mualphona mai min thlen leh thin. Kei zawng hlawhtling tlak ka lo ni mawlh lo.

Zirlai nih leh ngaihzawng neih:

            Zirlai nih lai chuan thiante angin duh hun hunah nula ka rim ve thei lova. Chuvang chuan nulat-tlangvalna kawngah rual ka pawl loh phah viau reng a ni. Mihring pangai nia tlangvala pumpa ve ta lem, tha tih zawng, star ruk riau leh ngaihzawng neih loh theih a ni bik lo va. Mahse lehkha zirna chuan tlangval tual lim lo, mi taptawm, zakzum leh tlangval zeilo min nih tir thin. Ngaihzawng pawh han nei ve sa teh mah ila, mahni khua chhuahsan a zirna run belh loh theih a ni si lova. Hlim taka lenlai ni a rei ve thei lova, kar lovah thenna turni kawl ah a lo her chhuak mai thin. Mualzapui kar dana suihlunglen tuar te hi thil namai lo tak a ni fo thin. Tunlai angin mobile phone awm ve hek lo, kan communication ber chu letter by post kha a ni mai a. Dak lah hi chawlhkar 2 hnuah te kan dawng ve chauh thin si. Biahthu hrilh nan kar a hla a, a chang a khat raih bawk thin. Chhawrthlapui arkaiden zana lung a len zual chang phei chuan lairil a fan ngaih ngaih a, chutiang chuan tawrh zawh rual loh tur khawpa a len vawng vawng chang te a tam hle thin a. Tuar zo lova zirna bansan phah hial pawh an awm nawlh nawlh thin reng a ni. Zirlai nih chhung chuan ngaihzawng neih pawh hi a chintawk hriat a tul khawp mai.

Fur khawthiang tlai tla eng mawi:

            Hetiang vel thuartham suangtuaha ka rilru ka sen chhung chuan ka han dak chhuak a, khua a lo tlai lam tawh hle a. Ruah pawh chu a lo han tawh reng chu niin. Chhum ruahtui pai a kian tak avangin van boruak chu a thiang tha hle a; zo tlangsang boruak thiang tak karah chuan hla tak tak thlengin a lang fiah kuk mai a ni. Tlangdung thiang rial te chu a lang hring dup mai a, mit a hahdamin thlir a nuam hle. Hmun thenkhat lai te chu zochhum pan te tein a la bawh chiai a. Khaw eng lawmin sava te pawh an chiar nak nak mai. Rengchal, ngirtling leh um-me te pawhin an thiam ang tawk tawka khaw eng chu lawm ve in zaihla an rem a. Khua a lo tlai zel a, khua lah a thiang eng mawi tulh tulh mai si. Fur khawthiang kara tlai nitla tur kawl eng phut lawma kawrnu zai fawn hlerh hlerh te chu a inchawih kher mai. Ka room tukverh ah dakchhuakin nitla tur chu ka thlir reng a. Khawvel mawina te chuan ka suangtuahna leh ka rilru kuai herin suangtuahna ramah min chen tir a, mitthlaah hla taka ka thian te, ka thenrual te leh kan vangkhua nuam tak te a rawn lang chuai chuai a,  ka lung a tileng kher mai; chutiang chuan lungleng tak chuangin fur khaw thiang leh tlai tla eng mawi tak chu ka thlir liam ta a.

Monday, January 24, 2011

Kan tual chhuak damdawi te hi

             Kan tualchhuak damdawi te zingah hian tha tak tak, natna tidam thei a awm nual. a Tam takin an dam phah bawk. Tam tak erawh hi chu ho ve tak tak, awih awm loh tur khawpa awmang lo te an ni ve nawk bawk. Tun tumah chuan ethnomedicinal plants, a siam dan, a ei dan leh a thatna nia an sawi thin lampang chu tarlang lo phawt ang.

         Tunlai hian nu thenkhat thing kawr, thing zung leh hnahthel te em ah phurin zopa damdawi tiin an zuar kual thin a. Heng damdawi te hian ngeih a ngah thin khawp mai. Pumpuina tan a tha a, lung na, kal na, thisen sang, zunthlum, kal leh mita lungte awm nen lam a tha tlangpui thin. Ngeih a ngah lutuk hian ngaih a titha lo fo thin. Hmanni ah pawh nu pakhatin nimbu tuisawr bottle in a rawn zuar a. A thatna ka han zatw chhin a le, sawi tur a lo ngah ngang mai. Pumpui na tan te, chaw kawng thalo atan te, kal tha lo atan te, thisen sang tan leh zunthlum tan te a lo tha deuh vek mai. Tihdam theih a ngah thin lutuk hi ka ngaih a tha lo zawk. Ei dan tawk bik pawh a awm chuang lova, ei hun tur bituk darkar pawh a awm lova, eizat tur dosage pawh a awm hek lo. Thei thur lutuk eia in reng hi, taksa hian a ngeih tehchiam pawh ka ring nek lo ve.  Kha nu khan grape wine a phur tel nghe nghe a, a thatna hrang hrang pawh a hre hnem khawp bawk mai.

             Ka lenna pakhat ah chuan nu pakhat hian wood vinegar a lo fak nasa mai a. "Tui nen ka pawlh dal a, nitin ka in thin. Pumpui na nei tan a tha lutuk," a ti a. Awih a har ka ti kher mai. Keini lamah hi chuan "Chumi khami tan chuan a tha, ei ve rawh, in ve rawh. Nang pawhin i ngeih viau ang. Chumi-khami pawh chuan a ei/in thin a, a dam hlauh an ti asin," tih hi a lar a. Awih ta mai pawh kan tam thin. Chu nu pawh chu, eng chena rei nge wood vinegar chu a in tawh ka han zawt chiang a; thla tam tak a in tawh thu in min chhang a. "Ka pi, chutia nitin wood vinegar chu i in chuan i pumpui na chu a dam hmak tawh em? Treatment i lak chhung a rei tawh si a, i dam tha viau tawh lo maw?" ka han ti khauh mai chu, sawi tur a van bawk a, a inngaihtuah vung vung mai.
             Kan tual chhuak damdawi te hi a raw mah mah thin chuan ka hria. A extract juice emaw tein zuar thin ta se. Dosage te pawh hi awm ve ta bawk se. A chhum tui hang, a densawm tui sawr, tih ang chi ngawt hi chu a fuh lo deuh chuan hre thin. A bottle te pawh label awm ve thlap se a that ka ring khawp mai. An lenluhna inchhung han en vang vanga thau pui pui an awm chuan, an damdawi zawrh chu 'thisen sang tan a tha, zunthlum tan a tha,' ti ta mai mai te pawh an awm ka ring fo thin.

Thlai atanga damdawi hi:

            Pathianin natna hrik a siam anih chuan, chu natna hrik tihlum thei pawh chu a siam ve tho ka ring thin. Pathian hian kan damdawi mamawh te hi heng kan hnim leh thlai ah te hian a dah teuh ka ring a, zira hmuh chhuah lam pang chu kan tih ve tawh tur ah ka ngai. Thlai pakhata damdawi awm leh natna hrik laka hna a thawh theih dan te quantitative leh quantitative analysis zawng zawng nena zir chhuak vek tur hian kum tam tak a mamawh ka ring thin. Plant extract tawpa a effective dan leh isolated compound hnathawh dan pawh a inan ka ring thei lo.

             Plant extract bik hi lo en ta ila. Vawikhat chu NEHU Botany Deptt hnuaia Microbiology laboratory a ka zir ve laiin petridish ah hian mihring natna hrik (pathogen) an rawn keng teuh mai a. Tin, plant extract an rawn keng bawk a, chu chu a effective dan kan lo test sak a. Damdawi dang nen emaw, plant extract dang nen emawa chawhpawlh miah lovin 0.1%, 0.2%, 0.5% ,etc. tih ang vel khan kan lo test sak ta in ka hria. Hei hi ka han sawi lan duh kher na chhan chu, kan thlaia damdawi awm te hi a that tak tak leh tak tak loh test tur hian hun a duh rei khawp ka ring thin. Hei pawh hi damdawi dang nena la chawhpawlh miah loh a la ni zui. Kan tualchhuak damdawi tam tak hi chu plant extract tawrh te an ni hlawm a, damdawi dang nena chawhpawlha damdawi tha tak siam chhuah te hi a hun ta khawp mai.


            Vawikhat chu Mizoram Collegiate Boys Hostel, Republic veng (tunah chuan CTE building a ding luah tawh) hmuna a awmlai khan, kha hostelah khan ka awm ve a. Vawikhat chu kan thianpa Ramhmangaiha a damsam lo deuh va. Kan kawmchhak lawkah putar fing deuh mai, zopa damdawi thiam tak mai a awm a. Kan thianpa chuan a han rawn a. A ni chuan thil hrual mum eitur a lo pe a. A hmuh laiin pakhat a ei tir a, pakhat leh chu a hnua ei turin a ti a. A ei hnuah chuan enge a nih a zawt chiang a, 'sadai ek hrual mum' anih thu a lo hrilh. A lo haw thla chu a hmai a uang lo kher mai. A sawi zawng pawhin a ten zia a hriat reng mai. Sadai ek chu changpat ek mai a ni a, vermicompost a ni satliah ve mai a, thlai chawm nan chuan a tha hle a, damdawi atan erawh a that ka ring lem lo.

             Keini chu intihhmuh thin kan ni a, mi te'n a tha an tih chu tih ve mai kan tum thin. Khawih dam thei, mi zut dam thei tih ang reng vel te hi kan bawh huam huam thin. An thiam chiang em? A zira zir an ni em tih lam kan ngasihtuah lo. "A tha" tia sawi anih tawh phawt chuan kan pan ruak ruak zel chu anih hi. Pathian atanga tihdam theihna miin a chang anih chuan kan sawi phak a awm lo. A tidamtu chu amah mihring kha ni lovin Pathian zawk a ni miau si a.

            Thil te lah hi kan han hre em em khawp a, thenawm hnaivaiah damlo awm se la, chumi khami chu a tha tia lo chawh ve phet kan tum thin. Kan damdawi chawh chu a thatzia kan han fak zui a, an tih ve ngei theih nan theihtawp kan chhuahpui a, hre chiang mang hlei lovin "chumi khami pawh chuan a ei a, a ngeih lutuk, ti ve ngei ngei rawh" kan ti hmawk hmawk thin. Damlo kantu apiangin damdawi chi hrang hrang  an chawh ve zel bawk a. A damloa tan tak phei chuan luhaithlak deuh tur a ni. Amah kantu apiang deuhthaw in "chumi khami chu a tha asin," tiin an chawh ve ngawt zel vangin a natna atanga a dam theih nan beisei tur a ngah phah a, beiseina sang tak nen a natna a enkawl a, a dampui chuang si lo. Chu chuan beidawnna ruamah a luhpui fo thin.

I humhalh ang u:

            Pathian hian khawvelah min chentir a, kan mamawh engkim, keimahni ina kan inhai chhuah chawp theih turin khawvelah hian a dah a. Thil tha kan mamawh mai piah lamah, kan mamawh loh thlengin a dah a. Population control thei turin natna hrik chenin khawvelah hian a dah a ni. Natna te hi a ma siam tho an ni a, chutiang bawkin natna tihdam theihna tur hi Pathianin a siam tho a ni tih hi ka ring tlat a ni. Chu natna tihdamna tur chu kan zawn chhuah chawp a lo ngai ta thin a ni. Kan chhehvela ram hnim (herbs) mai mai ah te leh thing kung ah te hian eng damdawi tak emaw chu a awm ngei ang. An thatna leh an tangkaina te kan la hmuchhuak lo mai mai a ni. "Hnim mai mai" tia kan pal mai mai thin ah te hian natna khirh ber ber tihdam theihna damdawi hi a lo inphumru reng ang e. Kan hmuhchhuah hma hian ni fate'n min hmuhchhuah khalh ang a, kan ram thlai tangkai te hi min patent khalh vek palh ang e. Ramngaw a thing tam tak leh perhte tam tak zingah te hian la hmuhchhuah loh damdawi tha em em te hi a awm ang a, hre lovin kan lo kit chereu vek palh ang tih te, kan ramkang nasa tak hian a tangkai zia kan hmuh chhuah hmain min tih extinct zawh sak mai ang tih te thleng hian ka lo hlauthawng thin. Kan bioresources hlu tak tak te hi mi te'n min humhalh sak dawn reng reng lova, a hlutna nena a boral mai tur venghimtu tur chu keimahni hi kan ni. Tuna kan humhalh loh chuan kan tu leh kan fa, kan thlah kal zel te'n zir tur an nei lovang a, kan natural resources te kan humhalh loh avang hian nakinah min la dem viau palh ang tih te pawh a hlauhawm ta khawp mai.

Tuesday, January 11, 2011

Mamawh vrs It zawng


             Mihring kan nih chhung chuan mamawh kan nei a, thil it zawng tak kan nei fo bawk thin. Mamawh leh it zawng hi thliar thiam a har ka ti thin hle a. Ka awh zawng chu neih theih ngei tumin ka bei tang tang thin. Hei hi a ka tan a lo that loh zia ka hre chiang hle bawk. Mi te'n an neih avanga neih ve duh tlatna hian kan nun a khawih buai fo thin a. Chutih lain mamawh tam tak kan nei tho bawk si. Chenna tur in kan mamawh laiin car chhuak thar ber ber  te kan awt a, eitur tha kan mamawh laiin eitur tha leinan sum kan ui a, kan eitur tha leina ai aiin mobile phone memory card  te, pen drive te kan lei daih thin anih hi. Zirlai chuan a zirna atan sum tam tak a mamawh a, admission atan te, uniform atan te,  ziakloh bu te, textbook te leh notebook tam tak a mamawh bakah nitina chhuna riltam lova a awm theih nan eitur leina a mamawh bawk thin. A thiante chuan bike emaw scooty emaw an nei thei a, chuvang chuan a nu leh pa te hnenah a awh ve thu a sawi mai a.Tin, a thian te’n mobile phone an neih chuan a awt ve mai thin bawk. Bike leh mobile phone tel lovin lehkha a zir puitlin theih laiin, zirlaibu tello chuan a zir puitling thei hauh lo. Tunhmaa kan mamawh reng reng loh mobile phone te hi tunah chuan mamawh a ni ta, a tello chuan nun a hrehawm lek lek ta mai. Mobile handset hi kan mamawh a, mahse mobile handset manto uchuak tak erawh kan mamawh lem lova, mite leh thian te'n an neih vangin kan it ve mai a ni. Hei hi thudik awmsa a ni. Mahse thudik awmsa reng hi kan zawm ta thin lo va, chu chuan chhungkaw sum leh pai dinhmun a tibuai ta thin a lo ni.

            Thuamhnaw kan mamawh a, mahse manto uchuak tak tak te hi kan mamawh kher lo, kan it vang maia neih ve kan chak thin an ni. Mobile phone ka mamawh a, phone chhuak thar leh man to ber ber ka mamawh kher lo. Chuti chung chuan phone manto neih phak ve hram tumin ka intuak ngat ngat si thin. Mamawhna aiin itna hian min uai thlu hneh zawk a ni deuh ber mai. Computer ka mamawh a, mahse computer manto uchuak ka mamawh kher lo. Foreign a hnathawk kan thian te hi chuan an thla hlawh atanga tlem azawng sik chhuakin laptop te an lei mai a. Keini ve chuan thla tam tak kan inkhawl tang tang hnuah, kan thlakhat hlawh let 3 / let 4 zeta manto laptop te kan lei thin anih hi. Kan duhzawng leh itzawng ah chuan pawisa hi kan lo ui reng reng hleinem maw le. Mobile phone man intuakin thla tam tak kan inkhawl a, kan inkhawl chhungin thil tam takah kan inhrek a, chutah kan han nei ve ta cheng a, a man to zia kan hre zui tawh lova, tuak a harsat zia kan theihnghilh a, kan la dim lo zui em em bawk a. A hmingin hna ka han thawk ve dek dek a, a engamah hmain bike lei ve ka han tum nghal ngawt te kha a va lo atthlak thin ngai em.

Compare chhin ang:
Mamawh leh it zawng hrang hrang a awm thei ang a, chenna hmun a zirin a danglam thei a, kan duhzawng a inang lovin kan mamawh pawh a inang chiah lo thei tih hre tho mah ila tlem a zawng ka han thai lang ve hrim hrim teh ang.

Kan mamawh te:

1)    Chaw tha leh thianghlim
2)    Thuamhnaw
3)    Mutbu
4)    Chenna tur in
5)    Naupang lehkha zir san zelna tur sum
6)    Naupangte an lo than lena nupui/pasal an neih huna senso tur sum
7)    Nu leh pa kan lo thih thut pawha naupang an baihvai loh nan sum lo dah that sak
8)    Damloh nikhua atana hman tur sum
9)    Life insurance
10)   Health Insurance
11)   Retirement fund

Kan it zawng te:

1)    Bike
2)    Car
3)    Mobile phone changkang
4)    Computer chak tha tak
5)    Laptop
6)    Internet Broadband

             Kan it zawng tia ka list chhuah ah pawh khian mamawh chu a awm tho. Mail check nan te, information leh data collect nan te, news chhiar nan te internet kan mamawh a, mahse broadband manto erawh kan mamawh lem lo. Family chuan car mamawh a ni ve a, mahse car manto hi kan mamawh chuang miah lo. Chenna tur In kan mamawh laiin, veng hrang hranga in sak thluah erawh kan mamawh lem lo. Miin "a tha, ti ve rawh" an tih nazawng hi kan mamawh lem lova, mi thil tha neih ang apiang it ve a, neih ve tum thin hi thil thalo tak a ni bawk. Thian thenkhat te'n eizawn nan computer an mamawh ngawih ngawih laiin kei ve chuan games khelh nan computer ka lei a, ka mamawh miah lovah computer ka upgrade thin. Ka tan sum sen thlawnna mai mai a lo ni si thin.

             Mizo te hi bat huai tak kan ni a, mi thil leh pawisa bat mai mai kan ching. Ba neih aiin ba nei lova awm hi a thawven thlak zawk tih kan hre reng. Chuti chung chuan ba neih hi kan pawisa lo hle. Loan lak pawh hi kan huai khawp mai. Ba kan neih chuan kan batna te tan harsatna kan siamsak nasa thei hle ani tih hi hriat reng tur a ni. Zawi zawia pawisa khawl bek bek a, chu pawisa tling khawm atanga thil lei ai chuan pung tam tak neia loan laka rulh leh mai hi kan thlang zawk fo. Neih thuai thuai duhna hian leiba neiah min siam fo thin.

            Thawmhnaw tha, mawi leh smart tak tak ka mamawh laiin, ka mamawh loh zawk thil atan pawisa ka hmang hiau hiau thin hi ka sim a hun ta. Mahni mamawh pawh lei tha ngam lo khawpa mahni itzawng neih tum tlat thinna hi ka tan hmelma lian tak a lo ni.

Friday, January 7, 2011

Food Poisoning

             He ka thuziak hi misual.com ah ka post tawh a. Mi chhiar tawh hnu pawh nise, mahni thuziak na na na chu tiin ka blog lamah ka senglut a, tlem azawng ziak belhin, tihian ka post thar leh ta anih hi. Food poisoning hi kan zirna a rei tawh avangin hei aia up-to-date zawk chhiar tur a tam tawh ang. Ka la hriat theih ang ang ka han sawr chhuak anih hi.


            Mizote hi ei leh inah kan fimkhur lo hle thin a. A tui anih phawt chuan kan duh viau zel. Taksa in a mawmawh lam aiin kan ka in tui a tih zawng apiang kan eiin kan in thin a. Chawhmeh nise a tawp leh a tenghneng apiang kan fakmawi a, kan in ei hmuh thin. Eisual avanga pumna leh damlo kan awm phah fo thin reng a ni.

            Food Poisoning han tih hian Mizo te zingah chuan “Eisual” tiin kan hre lar deuh ber awm e. Eisual kan tih tam tak hi thil kan ei sual vang pawh a ni chiah lova; kan eitur ah natna hrik emaw a lo awm palh thei a, chu natna hrik chuan kan ei hmain tur chak tak a lo siam thei a. Chu chu kan lo ei palh ta a, chu tur chuan kan taksa ah natna mak tak mai a lo siam ta a, kan pum a na a, kan luak a chhuak a, taksa a lo na ta a, chutianga kan eitur siamsa a natna hrik an lo awmsa hian chu chu “Food poisoning” an ti a ni.

Food poisoning chu engin nge lo thlen thin le?

           Food poisoning hi bacteria chikhat Clostridium botulinum in a thlen thin a. He bacteria hi tetanus thlen theitu natna hrik Clostridium tetani te nen hian chhungkhjat lamhnai tak niin species (genus) khat hnuaiah an awm ho a, tur an nei chak em em a ni. Tuna kan sawi tum ber, eitura tur hlauhawm tak siamtu Clostridium botulinum hi anaerobic bacteria an tih te zing ami an ni a, a awmzia chu, heng bacteria te hi boruak tha Oxygen awm lohna hmunah nasa taka inthlah pungin an khawsa thei thin a ni.

            Clostridium botulinum hian tur chak tak mai a siam chhuak thin a, chu a tur siam chhuah chu Botulin an ti a. Chu tur chuan taksa a thlen hnu ah natna nasa tak mai taksa ah a lo siam chhuak ta thin a, chu a natna siam chu a hmingah Botulism an ti. He Botulism hi food poisoning rau rau ah chuan a hlauhawm ber pawl a ni nghe nghe a ni. Nervous system a khawih pawi thin avangin a hlauhawm bik em em a.  Thil ei leh in a lo harsa a, thawk a harsa bawk a; natna nasa tak an tawrh hnuah zeng (paralysis) a thlen thei a, uluk taka enkawl vat anih loh phei chuan thihna hial a thlen thei a ni. Botulin tur hi a chak em em a, 1 microgram lek pawh hi mihring tan thihna tham khawp hial niin mithiam te'n an sawi.

            Clostridium perfringens ho pawh hian taksa ah tur a siam chhuak a, chu tur chuan ril atangin tui a sawr chhuak chiam thei a, chu chuan kawthalo nasa takin a siam thei bawk thin.

            Clostridium botulinum bacteria te hi anaerobic bacteria an nih miau avangin boruak tha awm lohna hmunah an thang / inthlah pung chak hle a. Heng bawngsa tin, sangha tin leh sa tin dangte mai bakah chaw/chawhmeh, tin chhunga pack ho chi reng rengah hian an awm palh duh thin bik a ni. Chuvangin sa tin kan lei dawn reng rengin a tinah hmelhem a awm tur a ni lova, a mawng leh a chhin te a puar pung tur a ni lo. Hawn hnuah pawh ngun takin en ila, a phuan buah buah emaw, danglam bik riau emaw te a awm a nih chuan ei lovin paih ta mai ila, a pawi lo ang. Hengah te hian he bacteria hi a awm ngei ngei tihna a ni chuang lova, “a lo awm palh thei” a ni tih mai chauh a ni e. Vanneihthlak takin a tur chak leh rapthlak tak Botulin hi, uluk taka chhuanso anih chuan a chhe ve mai thin. Sa tin leh chawhmeh tina pack te, aluminium foil a tuam phui tlata dah that te, thil um lampang reitak dah that te hi te hi, uluk taka chhuanso hnua ei hram hram a tha hle.

Salmonellosis:
           Hei hi arsa ah leh artui ah natna hrik chi khat Salmonella an awm ve thin a, chu chuan food poisoning chikhat Salmonellosis an tih te pawh a thlen ve thin.

Aflatoxin:
           He tur hi hmuar chikhat Aspergillus flavus ina a siam a ni a. He hmuar hian mita hmuh tham loh khawpa te pawh nise, kan eitur a bawm anih chuan tur Aflatoxin a siam chhuak thin a ni.chuan

            Artui ah hian a laimu hi bacteria hian beiin an tichhe duh hle a, a pawn varah hi chuan enzyme chikhat lysozyme a awm thin avangin bacteria te hian an bawm tha duh vak thin lo bawk.


Ei leh in ah fimkhur kan mamawh:

             Kan chawhmeh tha, bekang-um angah te hian natna min thlen thei bacteria a awm ve inring tho em? Kan chawhmeh chi hrang hrang kan sawngbawl dan te hi a thianghlim tawkin kan hria em? Kuhva panhnah silna thli dum nguk mai han hmuh hian in ngaih a tha veng veng em? Panhnah te kha tuithianghlima sil nawn an ni tawh lem lo fo a nia aw.

             Thingpui dawra chawlh kan uar hle a; dawr nghaktu in chhang a rawn chhawp hnur a, kan ei bang te kha, kan thutna kan thawhsan hma chuan an seng lo fo thin. Kan chhang ei zawh loh kha thovin a bawm a, chu chu an dah let leh a, midang a hnua rawn kal te kha an chhawp ve leh mai thin. Vai chhangthlum zawrhna darthlalang bawm chhungah hian tho an awm duh khawp bawk mai. Kan ram kawng khu tak sir ah chawhmeh thlaihnah ila kan zuar a, vaivut khu inh nilenga a bawh hnu te hi kan lei a, bai hanna kan telh a, tui ti takin kan ei bawrh bawrh mai thin. Thlai hian tui a filter thei lova, lei atangin soilk solution a hip lut a, chu chu thlai taksa chhungah a lalut thin a. Hnah kua atangin tuihu (water vapour) a rawn chhuak a, tui ruala a hip luh erawh a hnutchhiah thin. Kan thlai tuipek te pawh hi a thianghlim tawk tur a ni a, thli leh tui bawlhhlawh hnaiha thlai te chu, a lo no deuhva, a dawng tha deuh bik anih pawhin ei loh a tha. Thlai chawm nana ran ek (manure) kan hmang anih pawhin kan manure te kha a tawih tawh (biodegraded) leh humus a insiam tan tawh a ni tur a ni.

             Bekang um han lei chang a buara hrui lo awm ve thin te, zochhangban chhumsa lei changa samzai lo awm ve thin te hian enge a entir? Vawikhat pawh Aizawl dawr changkang ve tak pakhatah ka chawl a, tui ti takin chow fried ka ei a, ka ei zawh hnuah purun sen emaw tia ka hnawl kha ka han enchiang a, chukchu lek a lo ni a. Thingtlang khaw pakhatah pawh thingpuisen min chhawp ka han in a, tui ti taka ka in zawh hnu ah, no mawngah sazu ek inchiah puam tawh a lo awm. Khaw kar kawng hotela chaw ei chang a, kan ei bang an han chhung let leh hmiah mai hmuh chang te hian ngaihtuahna a kal thui duh khawp mai. Antam hang chhum, a tuihang tui ti taka kan hawp hruah hruah laia pangang han hmuh thut te hian chaw ei kal lai a va tawp chiang thin tak em. Natna hrik chu kan chhum hlum pawh a ni mahna; kha eitur siamtu kha a fimkhur lova, a che duhdah hle a ni tih a entir a ni lawm ni? Dawra chhang siam mek nula hian a hnapkhir kheuh mial mial se, chhang nuai zawm leh ta mai thin se la…..

           Duh aiin a sei dawn, duhtawk rih mai teh ang.......



Saturday, January 1, 2011

Zu

            Khawnge kumthar lawm nan krismas urlawk zan ah te, krismas boruakin min chiah lai te leh kumhlui thlah zan tea nasa taka kan in thin, zu chungchang ka han sawi daih teh ang.            

            Zu zet hi chuan khel nasat a tawk ta malh malh khawp mai. Hmanlai atangin zu in thin hnam kan ni a, thil puitham deuh leh kut niah te zu hian hmun pawimawh tak a luah fo thin. Pi leh pu te kha an lo in control thei a, an chungah thuneihna pumhlum neitu Lal an awm miau avangin discipline pawh a tha em em thin. Zu in avanga buaina siam an tlem a, an rui chhe lutuk dawn anih chuan an inthiarfihlim mai thin. Tunlai zu in thin tam tak hian, "Hmanlai atangin zu in thin hnam kan ni a, pi leh pu te paw'n an in nasa a, buaina an siam ngai chuang lo," tiin tanfung atan an hmang fo thin.Tunlai ah chuan mimal tin hi zalen kan ni ta a, zu in avangin miin buaina pawh siam ta se, hmanlai anga a chunga thuneihna pumhlum neitu an awm tawh si lo. Hei vang hian khawtlangah buaina a thleng fova, chhungkua ah harsatna a thlen phah ta fo thin anih hi. Mifing, mi hawizau, pa rawntlak kai pha chin tan chuan zu lo in ve zeuh zeuh hian pawina em em a nei lo pawh ani thei. mahse chutiang mi chu mizo zawng zawng te hi kan ni vek si lo. Zu khap sawisel thintu mifel tak tak, khawtlang leh kohhrana mi inhmang thenkhat te hi chu, a ruka zu in ve mai thei thin te an ni duh khawp mai a; thenkhat phei chuan a rukin an in nasa thei ve khawp mai. Zu hian tangkaina tehchiam a nei emaw ni le, heti tak maia kan han duh huam huam mai hi le aw.
         
            Zu kan in loh laia thil zahthlaka kan ngaih, kan tih duh reng reng loh, mahse zu kan han in ta a, a hmaa kan tih duh miah loh kha hreh miah lova kan han ti hmiah hmiah mai hi thin hi chu, a tha lo lam a ni duh tlangpui bawk a, a pawi thin khawp mai. Zu hian tum loh takin zahna ruamah min hnuk lut fo thin. Zu a hnuleha kan inchhir ngawih ngawihna tur thil min thlen fo thin a, chutiang bawkin kan in control theih lohna avangin thian te'n kan chunga rinna an nghah thin pawh a derthawn phah fo thin.

            Zu khap burna dan a that loh zia huai taka sawi pung pung ho mifel tak tak te hi, a ruka zu duh ve em em thin an ni duh khawpin ka hria. Kohhranah an inhmang a, khawtlangah mi challang tak an ni. A rukin zu an in thin a, an inthup thiam em em bawk. Khap tu an nei ve lova, inthlahrun a ngai hek lo. Chutiang chuan zalen takin duhtawk tawkin an in tawh mai thin. A tawpah erawh inthup hleih theih loh hun te a rawn inher chhuak thin a.

            "Zu te chu, in thiam chuan taksa tan a tha alawm" tia iak iak ho hi, normal life ah chuan zu an in thiam khawp ang. Mahse, lungngaihni te, thinrim ni ah te erawh duh aia tam an in mai thin ka ring tlat. Regular taka nitin tlemte tea zu in thin hi a tha pawh a ni maithei. Chu ai chuan tlemte tein nitin regular takin bawnghnute in ta se, a taksa tan a that ka ring zawk. Regular taka niin in thin hian a ken tel chu zawi zawia addicted a ni mai. An in regular tulh tulh a, an hrisel tulh tulh a, an biang te pawh a sen tha tulh tulh a, an hnar a sen bawk a, an thau va, an dul a lo kiar a, an chak phah em em chuang si lo. A tawpah chuan zu ngawlvei an lo ni mai thin. Mithiam, mifing, zu in thiam tak tak, mahni in control thei tlat mitlemte te avanga "zu inthiam" fak mawi ngawt hi ka  society hian a zo lo.

            Zawlaidi hi sorkarin khap bur lo mahse, zu a ni tho tho. Dangpuithu hi lehkha mawi takin fun mahse, a chhung ami chu dangpuithu tho a ni a, a uih ngai rengin a uih tho. Thlan pawh hi mawi tak takin chei thin mah ila, zan lamah chuan a nelawm loh dan pangai thovin a nelawm loh thin. Grape atang zu siam te pawh hi hming mawi tak tak pawh vuah ila, zu a ni tho tho. Amah tizu tu ber alcohol kha a tam thova, zu anihna hi kan thup mawi mai mai a, thup mawi eng ang mah ila, zu tho a ni.

            Zu sak nan hian buhfai a ngai a. Zu factory ah nitin buhfai tam tak hman ral a ni thin. Zu sakna atana buhfai an hman thin hi a tam zawk chu supply buhfai anih ka ring tlat. Special a dilin  kudam atangin tlawm tetea a lei theih ka ring a, tin, buhfai phurtu driver te kut atangin an lei thin ka ring bawk.  Hetia zawlaidi an thlah zalen takah chuan kan buhfai hmanral tam tak hi a save dawn tlata hriatna ka nei. Kan population phu lova buhfai kan heh te, kaan hriat miah lohva buhfai lo there thin te pawh hi a ziaawm sawt tur ah ka ngai. Zawlaidi erawh ka fak chuang lo, sawi mawi eng ang mahse ZU tho a ni. A siamna hmanrua raw material a dang deuh hlek chauh a ni.

            Zu laka fihlim thin tan chuan zu hi sual laka lut tura min thlemtu a tling lo. Chuvangin zu laka kan fihlim anih chuan a lawmawm ah ngai phawt ang. Zu kan in avangin kan sual tihna ani kher lova, zu kan in loh avangin mifel kan ni kher  chuang hek lo. Zu in thin mifel tak tak an tam khawp mai. Zu in thin, mahse khawtlang tana mi tangkai, tlawmngai, chhiatni that nia fel tak tak an tam. Zu in thin te hi an fel in kawm an nuam duh hle a, midangte hriatthiamna pawh an ngah duh zawk mahin ka hre thin. Zan lama YMA duty zingah pawh hian zu in ngai lo vuak hi a na bik a, zu in ve thin vuak erawh a na lo deuh thin an ti. Chuvangin, zu an in avanga tawngtaw en hran ngawt erawh a fuh ber awm lo ve.Mahse, i han ti leh hram teh ang, zu an in loh laia kawm nuam tak leh kan infiampui bawrh bawrh thin te pawh hi, zu an han in meuh chuan kawm an nuam lo sawt thin a, ngaih-huat an neih hma tawh thin avangin tawngkam hman pawh fimkhur a ngai tawh hle thin.

            Zu hian thatna lai riau a nei ve a. 70% alcohol hian bacteria a tihlum thei. Hemi avang ngawt hian zu in hi a that phah chuang lo. Bacterial cell tihlum thei khawpa zu concentration sang chuan kan taksa cell te a tihlum ve thei tho turah ngaih tur. Bacteria that thei khawp 70% alcohol khi i in anih chuan nang pawh i R.I.P. ve nghal a ni mai. Zu hi min tithathotu a ni a, taksa tiphur a, min ti sa pup pup theitu a ni. Khaw vawt ah a tangkai phian (a tawk tea in chuan). Zu hian kan chhia leh tha hriatna a ti bo thei a, harhfima kan awm laia kan tih ngam loh te kan tih ngam phah thei. Insum theihna a ti bo va, hei vang hian hmeichhia leh mipa in zu an in chua, a tawpna chu Sex a ni tlangpui. Hmeichhia hian zu an in hian sex lamah an inphalrai awlsam a, tlemin an inthlahdah deuh hlek thin an ti. Khawvela chak ber emaw huaisen ber emaw min tihtir theitu chu zu bawk hi a ni. Mihring nihna diktak leh kan rilru te hi, kan chhia leh tha hriatna hian a thup mawi hram hram a, chu chhia leh tha hriatna chu zu hian a tikiang thei si a, chuvangin miin zu a in chuan, a lo inthup mawi ve hram hram thinna te kha hlih kianin a lo awm ta a, a mizia dik tak pholanin a awm ta thin a ni. A lungawilohna te, a thinurna te a lo puak chhuak ta thin a, thenkhat lahin an lo hur tuk phah thin bawk.

            Zu hi chuan mihring nun ava lo tibuai tak em. Ka pa hi zu in mi anih miau avangin ka naupan laia kan chhungkaw tibuaitu ber chu ZU hi a ni. Ka pa hi zu a in loh lai chuan pa zaidam, pa tawng tam lo, chhungkua hmangaih thiam tak, hnathawh hreh nei lo a ni a. Chhungkaw tana thahnemngai, tui tin hnih a kawt chung pawh a, bucket la khai hram thin a ni a, thing leh mau kan put chang pawha mi tam tak ina an put zawh ve loh tur khawpa tam pu thin a ni. MNF ah pawha lo tang tawh thin tih takah buhthlei thlengin a thiam. Mahse zu a in erawh chuan a rui chhe thei khawp mai. Mak deuh mai chu, ka pa hian thingpui a in te, bawnghnute a in te hian a rui ngai lova, mahse zu a in tawh chuan chhungkua kan buai laih zel. Zu avangin kan tap a, kan lungngai a, chhungkua kan darh a, hlimna ni kan hmu tlem thin. Ka pa in zu a han nghei chiah chu, khang kan lungngaihna chhum zing zawng zawng kha a kiang zo ta a, chhungkaw hlim tak kan ni ta a. A zu in thin laia kan thil neih phak loh tha tha kan lo nei ve thei ta. Zu that loh zia leh chhungkua a lo tih buai theih thin zia te a tak ngeia hrechianga tawng tawhtu ka nih avangin keia tan zawng zu hi han fak mawi ve thei tur chi ziazang ka lo ni lo ve.

            Zu avanga hlimna chuan rei a daih tak tak lovang. Tuna zu fak mawi thin te, zawlaidi fak mawia theihpatawpa tan khawh thintu te kha, in duh em em zu kha in chhungkua in lo in thin ula, tun atanga kum 5 vel a ral huna ah a that zia min hrilh ve dawn u nia. Chumi hnuah a lo tha takzet anih a, chhungkaw hlimna thlentu a lo nih theih a, min tihrisel sawt thei te a nih a, sum leh pai lamah hmasawnna tha tak min pek theih dawn a, tun aia Pathian min hnaih tir sawt tu anih theih takzet chuan ka in ve ang a, a tul anih chuan ka ruihpui anga, a chenin ka chen ang.

Eng ang pawhin fak mawi mah ila, zu hi chu ZU a ni reng tho vang.