Tuesday, November 30, 2010

Zirna kawng chhuk chho Part - I

A thuhmahruai (Furpui lunglen):
(Ka thuziak hi a sei deuh dawn vangin Part-I leh Part-II ah ka then ta mai anih hi)

            Ruah chu zan lam atanga sur tawh kha a ni na a, chumi tuk pawh chuan ban zai reng rel a la tum hauh lo mai. Zing thawh hlim atang khan a tla cherh cherh reng a. Pawn boruak phei chu a vawt em em mai a, khawi ilo han vah chhuah na chi rual pawh a ni lo. Hetiang khaw chhe tak hnuaiah hi chuan class kal lova mahni room a awm mai mai a nuam duh hle. Khawiah mah han tei chhuah hleih theih rual ni hek lo le…….. hetiang ni hi chu personal holiday ah puan hmiah zel mai tur. Khaw vawt tinep turin room heater ka chhem nung a, coffee ka chhuang bawk a, reilote ah room chhung chu a lum nuam ta hle a.

             Ruah sur tluk tluk kara mahnia awm chu a khawhar thlak duhin ngaihtuahna a kalding duh viauin ka hre thin. Ka thawk lawk a, ka suitcase ka hawng a, eng eng emaw haiin ka in chap hnawk nuaih a. Thlalak hlui ka dahkhawm te chu ka hai chhuak leh a. Chung thlalak tam zawk te chu nidangah pawh ka en that peih loh te an ni hlawm, mahse chumi ni chu eng ka ti tehreng nge ni thlalak hlui en te chu a nuam ka ti riau a. Ka coffee sa tak chu ka chhem suar tlawk tlawk a, ka han lem hlak a.  Thlalk hlui tak tak te chuan ka lung an ti leng phian mai. A then te chu an rei tawhin an hlui tawh hle a, thian hlui te nena ka thlalak te, a then chu fiamthua duhdah taka kan lak te an ni a, a then te erawh special tak tak te nena ka lak a ni bawk. Khang ka thenrual hluite ho kha eng tak an chanchin ni ve ta hlawm zel ang ang maw. An address lah chu ka kawl tha hlawm tawh mang si lova le. Ka hmuh phaka awm thenkhat te chuan nupui-pasal nei tawhin naupang nen an inpawm hnawk ve niaih tawh a; a then te lah he khawvel chhuahsanin thenlohna ram chatuan pialral ah min kalsan tawh bawk. A tam zawk erawh khawnge an awm a, enge an tih tak, an dam zel em, ka hre tawh lo. Anni ho te kha engtin awm ve ta zel ang maw? Min la hre ang em le? Chutiang mai suangtuaha ka hun ka hman lai chuan ruahsur chuan ka room tukverh chu a theh ri that that a, ka coffee in lai chu ka tlak pap a; tihtur dang awm hek lo le, khumah rizai sin chungin ka mu ta a, ka suangtuahna vakvel chuan Zoram lama ka thian te, chhungkhat laina te, ka duhtak a thasensiari te leh kan kawtkaia vawkchaw thleng te nen lam a hmu uar uar mai. Ka zep lo, ka lung a leng vawng vawng a ni ber mai.


            Ruahpui vanawn chu tlemin a zia deuh na a, khawsak tikhaihlak tawk turin  a la phingphisiau ser ser reng a. Van lam han hawi chho ila chunglam chu chhum varin a bawh phui chuk a, khawhawi a thui lo duh kher mai. Thli thaw ri hiau hiau leh ruah ina ka room tukverh a tih rik te chuan lunglen a tizual ting mai si. Ka thova, lehkhathawn ka dawn, ka dahthat te ka hai chhuak a. Ka chhiar lai te chuan a ziaktu ka mitthlain a hmu uaih uaih a. Ka lehkhathawn dahthat thenkhatte phei chu a hlui tawhin chhiar a har tawh hlawm hle. Ka chhiar nawn zin avanga a thlehna lai tet nial tawh te pawh an awm nual mai. Chung te hlei hlei chu ka rohin ka duat ber ber te an ni bawk si.

            Chung ka thlalak hlui leh lehkhathawn hlui te chuan ka lung an ti leng hle a. Suangtuahna leh rilru a kaldingin a hunlai te mitthla ah a lang uaih uaih mai a. Ka ngaihtuahna a kalding em avang chuan ka thingpui chhuan lai pawh ka lo theihnghilh a, a lo so kang hman tep tawh a. Thingpui sa tak chuan ka lunglen a hnem zo chuang si lo. Ruahphingphi siau sur seng seng kara a khat tawka sava lo hram ri leh zauh thin te chu ka ngaithla reng a; chung sava mawi tak tak leh hram thiam tak tak te chuan an nunhlui liam hnu te kha an ngai ve thin ang em le,nge ruahsur karah tawm hulna pawh hmu zo lovin ruahsur leh khaw vawt tak te chu an sepui ruah tuar tlawk tlawk em ni zawk? Na tuar thei, hrehawm tuar thei, riltam thei, lungleng ve thei sava te, kan hringnun tikim tu, an hram mawi tak tak te’na rilru engthawlna nuam tak leh hahdam sawng sawngna min thlen theitu sava te hi keini chuan ei tum leh tihnat tumin ka bei a, an rem lek lek chu a ni si a aw........ Khawnge val hi, ka han intuai harh teh ang. Tullo puiah mipa hi khawtlang lunglena lunglengin ka kur thlu thei mai dawn alawm le. “Zirlai ka ni lawm ni kha,” ka ti a, ka rizai sin lai ka theh hlim a, ka lehkhabu chu chhiarin ka han bih ngial a. Mahse ka rilru ah a lut thei mawlh si lo. Ka tih theih ngang loh avangin ka lehkhabu chu ka dah a, eng enge maw ngaihtuahin ka rilru chu ka duhtawkin ka lenkual tir ta a, zirna kawng zawh a lo hrehawm thin zia te thlengin ka suangtuahna ah a rawn lut ta a.

Sum lama harsatna:

           A ni tak asin. Zirna kawng hi zawh tluantlin a harin a kawng hi a chang chuan a lo va hrehawm thin ngai em. Khawpuia cheng, mahni inlum atanga lehkha zir thei tan chuan engkim a awlsamin engmah harsatna tuar ve a ngai miah lo mai thei. Keini ang thingtlang atanga lehkha zir thin te tan hi chuan harsatna hmachhawn tur a lo tam thin kher mai. Zir zawm tura khawpui pan nan leh admission tih nan sum tam tak sen a ngai phawt a; chutah hostel lama awm vephak lo tan chuan chhungte inah emaw miin ah emaw awm a lo ngai a. Thingtlang zia leh khawpui zia a lo inang lo va, nun dan leh khawsak a lo dang a, a tir lamah phei chuan in siamrem a har duh khawp mai. Awmna te chhungkua lo fel viau pawh nise, enge maw chenah inthlahrun a na duhin mi mitmei ven a lo ngai bawk nen. Awmna te an fel vak lem lo anih phei chuan awdan thiam a harsa thin khawp mai. Khawpuiah chuan pawisa a tam a, mihausa an tamin mihring an tam hrim hrim bawk a, sorkar hnathawk lemlo tan pawh inhlawhna tur a tam hle a. Thingtlangah erawh chuan inhlawhfakna tur a vang a, cheng tlemte pawh nei thei tur chuan thi leh thau pawlha hnathawh a ngai thin. Hetiang anih avang hian thingtlang lam atanga zirlaite’n a englai pawha harsatna kan tawh thin chu ‘pawisa’ a ni fo thin. Awmna tur neilo tan lah mahni chhungkaw tlin tawk ang ang bakah puk chawp hialpawha inluaha khawsak rel ve emaw, hostela awm emaw a lo ngai thin. 

             Ka lehkha zirlai te khan, dak kal sual avanga pawisa dawn har em em tum te a awm fo va, chung hunlai chu huntawng hrehawm ber te zing ami ani thin. Thiante bulah sum lama harsatna sawi a nuam chiah si lo. Chhun chawlh a lo hun a, pum ruak hnawh khat turin thiante thingpui dawr lam pana an chhuah tham tham laiin, thiante rual pawh pawl ve ngam lovin, zir taihmak uchuak bik vang ni miah lovin, library lama riltam taka chhun chawlh hunlai ka hman tling tlak te kha ava tam tak em. 

Thingtlang zirna leh khawpui zirna a inthlau:

            Ka lo kal ve tawhna sikul pakhat kha chu a building a chhia ania aw. A chung di, a bang dap, a chhuat lei, thutna atan mau an rem a. Dawhkan atan chuan thing ban phun pahnih chungah thingphek an kham phei tawp. Sikul tan hun bik a awm lova, zirirtupa lokal hun kha dar vuak hun a ni mai. A lian ber leh a huaisen berin dar a chuh a, a vaw thin. Kan zirtirtu te khan naupang mizia an hriain, karilru mil tawk leka min zirtir dan an hre khawp mai. Mau rem thutphah chunga mawng hung chunga lehkha zir chhuakin mahni khua chhuahsan ngai hial khawpin ka lo zir chhuak ve ta a. Khualkhaw lamah lehkha zir a lo ngai ve ta. 

             Thingtlang atanga rawn zi chhuak, tum mumal pawh nei lo, mahni tuina subject pawh hre lo, a tlachawpa lehkha zir thin leh fuihtu tha pawh nei lo hian, ka thlen chin apiang chu ka passed chho ve zel a. Chuti chung chuan rual elna leh sang taka passed tuma zir nasat pawh ka tum chuang lem lo. Khawpuia cheng, tette atanga sikul tha tha atanga rawn zir chho te leh keini thingtlang atanga rawn zir ve te chu ka inthlau thei ngei mai. Sikul tha atanga zir chhuak te ne class khat ah kan han awm ho va. Zirtirtu te thusawi, ‘enge a sawi ang aw’ tia kan ngaihtuah zui nep nep te kha anni chuan an hrethiam nghal vek a. Vawikhat an chhiar a engkim an hriatthiam vek laiin kei ve chuan vawi tam tak ka chhiar hnuah ka hrethiam ve thei chauh va. Enge maw hleka dictionary keu a ngai zen mai te hi a ninawm a nia aw. Zirna lama lo zik chhuahna hmunin a zir miau si loh chuan “ka va inchhir e” han tih ngawt chi lah chu a ni der mai si lo. Class lecture ngaihthlak lai te hlei hlei hian a hrehawm thin. Zirtirtu te thusawi a ruka ka translate nuap nuap chhungin thudang an lo sawi hman a, nuihzatthlak deuh hlek an sawi changa thiante an nuih  zawh vek tawh hnu ah, mawl hmel takin “enge a sawi a?” tiin aruk tein thiante ka zat ru su su fo thin. Midang nuih tawh loh hnua a hranpa ngata han nuih tlaikhawhnu lah chu a nuam chiah tawh si lo. Ngawichawi nih vang ni miah lovin thian, hnamdangte kiangah chuan ka “tawng tam lo” awm fo thin. A changa zirtirtu zawhna ka man ka man fuh hlei theilo fo thin te kha ava hrehawm thin tak em. 

              Kei, maian tlak leh antam chhum han ringawt ringa sei lian ve mai tan chuan saptawng hi a va’n lo har bik tak em! Mi te nuih ruala nui ve a, mi te titi tawmpui ve tur chuan enge maw tal chu ka thiam ve a ngai si. Mi fa te’n saptawng ngat hmanga ngaihzawng tur duh duh an thin theih laiin, kei ve erawh chu mahni thiam zawng zawng sawr khawmin eng tin tin emaw sentence ka phuah khawm ve thei hram hram a ni thin si a. Mipa theuh theuh, vai buhfai ringa pumpui hnawh puar theuh theuh, hi a lo inthlauh theih khawp mai.
 
 

Klinefelter's Syndrome

            He thuziak hi misual.com lamah ka post tawh na a, ka blog luahlum turin ka duh ve miau si a, tihian lo awm ve mai mai teh se.

          A thupuia luh hmain sex determination in human hi sawi zau hmasa phawt ang. Chuti lo chuan a fiah thei dawn tlat lo.

           Mihring hian chromosomes 46 (pair 23) kan nei a, pair khat hi pa atanga lokal a ni a, pair khat dang leh chu nu atanga lokal a ni. Heng chromosomes te zingah hian hmeichhiana leh mipana siamtu bik an awm a, chungte chu sex chromosomes an ti.  Mihringah sex chromosomes pahnih a awm a, chungte chu X leh Y chromosomes an ti. Hetah hian hmeichhia leh mipa kan inang lova, hmeichhia ah chuan X leh X a in pair a, chutih laiin mipa ah ve thung chuan X leh Y a in pair ve thung. Mipa in Y chromosome kan nei a, hmeichhia in Y chromosome an nei ve lo. Chuti anih chuan mipa ti mipa tu chu Y chromosome a ni a, hmeichhia ti hmeichhia theitu pawh X chromosome pahnih inkawp tlat te hi a ni.

Klinefelter's Syndrome chu le:

           Hmeichhe chi leh mipa chi a insiam lai hian chromosomes pair te kha a half ah an tlahniam ta a. Mipa chi in a chromosome half a keng a, chutih laiin hmeichhe chiin a chromosomes half a keng bawk a. Hmeichhia chuan chromosomes 22 + X nei chi a siam a, mipa chi erawh chuan 22 + X emaw 22 + Y emaw a lo nei thin. Hmeichhe chi leh mipa chi a lo inzawm hian 22 + X leh 22 + Y emaw 22 + X leh 22 + X emaw te a lo inzawm ta a. Tichuan, chihnih, 44 + XY emaw 44 + XX emaw a lo insiam ta thin a ni. Nu in naute a lo pai ta a, 44 + XY zawk anih chuan naute chu mipa a ni dawn a, 44 + XX anih chuan naute chu hmeichhia a ni ve thung dawn a ni. Hei hi normal condition ah a ni.

           Mipa leh hmeichhia chi a insiam laia meiosis hun lai takin zat leh zatin chromosome an insem darh thin a, chutianga an insem darh lai chuan a inthen darh dan tur pangai lo deuh hleka inthendarhna (non-disjunction) a lo thleng palh thei a. Chumi avang chuan hmeichhe chi X chromosome pakhat chauh nei tur khan XX chromosome a keng palh thei a; chutiang bawkin mipa chinung pakhatin X chauh emaw Y chauh emaw nei tur khan XY a lo keng palh thei. Chung abnormal gametes te chu normal  gametes nen in fertilised ta se, abnormality a lo awm dawn tihna a ni.

           Entirna pakhat lo sawi ta ila: Hmeichhe chi ah X chromosomes pahnih te, a half a inthen darh tur an nih laiin a ruka inthen darh ve lo a awm thei. Tichuan chi 22 + X siam aiah 22 + XX a lo siam palh hlauh thei thin. Hei hi mipa chi 22 + Y nen a lo inzawm palh hlauh chuan 44 + XXY nei mihring a rawn siam dawn tihna a lo ni. Hetiang mihring hian hmeichhe character hi an nei tam tlat mai dawn a ni. Hetiang ang hi a hmuchhuaka zir chiangtu ber Dr. Henry Klinefelter-a hming chawiin Klinefelter's syndrome an ti a ni.


Male gamete (23 chromosomes) + female gamete (23 chromosomes) = Foetus (46 chromosomes)

22  +  X    fertilise with  22 + X  =  44  +  XX     (female foetus having normal 46 chromosomes)
22  +  Y    fertilise with  22 + X  =  44  +  XY     (male foetus having normal 46 chromosomes)

22  +  XY fertilise with  22 + X  =  44  +  XXY  (trisomic male having having abnormal 47 chromosomes)

           A hnuai ber ami hi Klinefelter's syndrome a ni a, mi pangaiin chromosomes 46 an neih laiin anmahni hmeichhe nihna siamtu chromosomes X chromosomes extra in an nei a, chuvangin chromosome 47 an nei bik a ni.

           Klinefelter's syndrome hi a tam em em a, mipa 500 zinga pakhat talin Klinefelter's syndrome hi nei tura ngaih a ni a. A symptom pawh hi a lan chhuah dan a inang lo thei hle a. Thenkhat ah a symptom a nasat laiin thenkhatah ve thung chuan a hriat lutuk loh thei thin. Testerone a insiam tlem bik vangin mipa dang aiin an character hi a "pa lo" deuh thin a, an chak lo deuh zawk bawk.

           Mipa diktak ve tho an ni a. An nausen laiin hriselna inang rau rau ah nausen mipa dang aiin an chawrche hle zawk a, an thawm pawh a zawi hle a, an thu har a, an bawkvak har a, an kal thei har thin bawk.  An lo thang lian a, naupang dawldang, chak lo tak, cher tak, sa pan leh sang lam, harh lo tak leh tihrawl pawh ngah lo tak an ni thin tlangpui. Mipa te ti mipa tu ber testerone an taksa in a siam tlem bik vangin tihrawl an nei tlem a, an vun leh hmai bawr velah hmul an nei tlem a, an voice a thum lo va, a lang chhuak nasa ah phei chuan an kawng bawr pawh a vawng laih a, hmeichhe hnute ang mai nei te pawh an awm hial thei. An zakzum a, an harh zawk zawk lova, mipa naupang dang angin an tha a za zek zek lo va, thu an awih em em thin bawk. A tlangpuiin mipa pangai aiin an khan a sang deuh thin bawk. He syndrome lan chhuah dan hi mi hrang hrangah a inang lo thin a. Thenkhat ah chuan a symptom hi a nasa hle a, chutih laiin mi thenkhatah erawh mipa dang pangai nen an danglamna a lang vak lo thung. Mipa dang ang thovin normal sex life an nei a, mahse an chi ah mipa chinung a insiam tlem bik thin avangin fa nei thei lo (infertile) an ni duh khawp mai.


A tihdam theih em?

           A enkawl dam lam pang hi chu medical science lam chanpual liau liau a ni tawh a, thui tak ka ziak ve ngam tawh lo. Gene therapy thiamna sang zelah hian an gene defect hi siam that theih a ni tawh em ka chiang chiah lova. He chromosomal disorder trisomy hi siam tha kher lo pawhin Testerone treatment (testerone replacement therapy) hmangin tha takin a enkawl dam ve theih a ni. Testerone treatment avang hian a hmaa a neih ngai loh mipa character thenkhat aw thum deuh te, hmaia hmul to te, tihrawl te a lo insiam a. Hei mai pawh ni lovin fa nei thei chiang bal turin a enkawl dam theih a ni. He treatment hi hlawhtling tur chuan enkawl hma a tha ber niin mithiam te'n an sawi.

Trisomic te i sawi kai nuaih a, triploid te nen hian a in ang em? Science students te pawhin an chhiar ve duh mai thei a, sawi zau belh hlek teh.

             Zawh na fing tak anih hi. Aneuploidy leh Polyploidy chung chang hi mi tam takin an hriat pawlh fo thin asin.

           Chromosome te hi a pair in an awm tur anih kha. Trisomy/trisomic ah chuan chromosome pair khat zingah khan chromosome extra pakhat lo awm belh ve ta se. Chu pair bikah chuan chromosome pahnih aiah pathum a lo awm tawh ang. Chu chu trisomy an ti. 44 +XY mipa insiam tur aiah 44 + XY + X nei a rawn chhuak ta a. Chu organism chuan 47 chromosomes a lo nei ta thin a ni. Trisomy hi Klinefelter's syndrome ah kan hmu. Tin pair khat zing ami chromosome pakhat hi kim lo ta se, tichuan chu pair bik chuan chromosome pakhat chauh a nei ang. Chutiang chu monosomy an ti bawk. Monosomy hi Turner's syndrome ah kan hmu thin.

           Triploid ah ve thung chuan organism pakhatin chromosome set thum a nei daih ve thung. Human chromosome set khat hi 23 chromosomes a ni a, chu chu haploid a ni. Normal human in chromosome set 2 kan nei thin a, chutah chuan chromosome 46 a awm. Chu chu diploid an ti a. Triploid anih dawn chuan chromosome set 3 a awm a ngai. Chuti a lo nih si chuan, human in chromosome 69 a neih a tul ang. Triploidy hi human ah a awm thei lo hrim hrim a, plant ah erawh chuan nasa takin chromosome set te an danglam thei a, triploid mai pawh ni lovin tetraploid thlengin an lar em em thin.


Kan ram ah tuai an tam hle a, heng te hi Klinefelter's Syndrome an ni em? 

           Tam tak hi chu an ni mai thei. Tam tak hi chu psychological effect an ni ang a, tam tak hi chu sex influenced tha lo tak vang ani thei bawk in ka ring. Thudik tak erawh ka bik hre hauh lo mai le.

Wednesday, November 17, 2010

Hringnun hi

              Kan damlai ni te hi rin aiin a va'n lo rei lo em. Ka naupan lai te kha hman kum lawk kha ni ta maiin ka hria a. Hriat loh karin kum a lo ral zung zung mai anih hi. Mi te ngaih ah chuan ka upa ve thawkhat tawh na a, mahni hi chuan han indah upat a har thin ngawt mai. Mite'n upa min ti tawh a, upa ka la inti si lo, puitling tawhah min ngai a, mipuitling ka la ni chuang si lo. Damchhung reilo te hi tum bur chungin nge ka hmanral ang a, hlim leh nui sang chungin aw…. Mite hian "pa hlim thei tak anih kha maw le" tiin min hre reng thei sela ka lawm khawp ang; mahse pa hlim thei tak ka ni mawlh si lo. Nih ka tum ang ka ni thei ngai lova, nia ka inhriat angin mite'n min hmu lo va, mite min hmuh ang hi ka nihna a ni chuang hek lo. Mahni nihna ang ang thupin ka nih loh dan anga lan ka tum a, mahse mi te'n ka nihna dik tak an hai chuang si lo.

              Ka han thlir vel a, mi fate hi chu an vannei ka ti thin. Nu leh pa, pi leh pu atangin engkim changtlung takin an nei sa vek a, kei ve erawh ka hma ka sut kuak chawp a ngai a, hlawhtlinna tlanga dak chhuak tur chuan nasa taka ka beih a la ngai. Mahse ka han chhut chiang a, vanneihna tia ka lo sawi pawh hi, vanneihna tlahlang, van atanga lo tla, a thlawna mi te'na an dawn thin emaw ka lo ti ngawt pawh hi a lodik ber chuang lo. Mi vannei nia ka sawi thin te hi uluk taka ka han chhui chian hian vanneihna dawng tlak khawpa thawkrim an lo ni daih si. Chutiang mi te chu thluak fim hmanga theihtawpa bei hram hram a, mite an hlawhchham lai pawha beidawng lova, harsatna tamtak paltlanga, hlawhtlinna tlangchhipa an chawlh hahdam theih hma zawnga bei hram hram tu te an ni tih ka hre chiang ta.

              Nung turin hrehawm takin kan piang a, thi turin hringnun lamtluang kan zawh leh a, chumi hnuah chatuana nung tawh turin kan la thi leh ang. Zo tlangsang atanga zo luite tui thiang luang ri her her te'n luipui an fin a, khawvel letliama tuifinriat lam an pan zel thin ang hian keini pawh, kan hringnun hian tiamchin lam a pan mek zel a. Hnah hlui an til a, hnah thar an rawn chawr no tleh thin ang hian a kal hmasa an liam zel a, chhuan thar te'n khawvel an rawn luahlum zel thin a nih hi.. Nakin hun lo la thleng tur leh hringnun piah lam thil beiseina hian kan hringnun hi a khalh ngil thin. Khawvela kan rawn chhuah dan hi chu a inang deuh vek a, khawvel kan chhuahsan dan tur erawh a inang lo nuaih thin. A thenin hahdam taka khawvel an chhuahsan laiin, a then chuan rilru hah takin an chhuahsan ang a, a then erawh chuan na leh hrehawm tinreng tuarin khawvel an chhuahsan dawn si. Thlarau khawvela kan chhawm theih miah loh tur rosum, tangka, ram, rangkachak, te buaipuiin ka hmanhlel em em a. Chutihlaiin chatuan hawlh phak rohlu erawh ka ngaihsak peih der si lo. 

              Hmanah chuan ka mu hma a, ka tho hma thin; tunah erawh ka meng rei a, ka tho tlai tawh thin. Hmanah chuan thla eng lawmin guiter nen kan zai thin a, tunah erawh computer eng hnuaiah kutzungtang hmangin thenrual ka kawm ta. Hun hi ava lo inher danglam chak tak em. Mite ak ruala ak ve a ngai a, khawvel inher danglam zelin a lo her chhuahpui thiamna leh finna mil tura ka insiamrem ve zel a ngai bawk anih hi. Tunah zet zawng titi nikhua pawhin naupan lai, tlangval that lai, hmanlai, nunhlui ti tein kan sawi ve tan ta. Tar leh upa te hian zah an va phu tak em, damtea ka awm anih chuan nakin ah ka la tar ve ngei dawn si a. 

                Naktuk leh nakina hun lo la thleng tur lungkham reng renga awm hian thil tha min thlen lo, vawiin hian enge ka tan a rawn thlen dawn ka hre si lo va. Vawiin hian vanduaina min rawn thlen thei a, vanneihna pawh min rawn thlen thei tho dawn a lo ni. Hlimna te pawh hi a zawna zawn chi a lo ni lo, kan ban phak mai ah hlimna awm a, kan pen khat kar hlat lekah lungngaihna a awm bawk. Hlimna leh lungngaihna te hi a hranpa ngat chuan a rawn thleng thin na a, a tam zawk hi chu kan chunga thil lo thleng kan dawn sawn dan azirin kan hlimin kan lungngai mai thin a lo ni. Christmas lai te khan aw, hlim lutuk kan tumn thinna lamah hlimna aiah tahna, lungngaihna, inchhirna kan tawng fo thin. Lungngaihna te, rilru hahna te, vanduaina te hi mite chunga tla tur bik a lo ni lova, ka tan pawh chhum dum a lo zing ve thin tho ani tih ka hre ta. Hringnun tak hi chu aw......

              Hringnun kawng chhuk chho ka zawhna ah hian hrehawm tam tak pal tlang tawh niin ka lo inhre ve thin tak na a, mite thil lo tawn tawh ka hriat chang hian ka thil lo tawn tawh te kha chu "harsatna" tia sawi tham a lo ni lo fo thin. Kei aia rethei zawk leh pachhe zawkte ka hmuh chang hian ka vanneihzia ka hrechhuak thin a; damdawiina damlo mu tlar put mai ka hmuh chang te, zeng kal thei lo, khuma mu reng ka hmuh chang te hian dam leh hrisel a lo hlutzia ka hre thar leh thin. Fa nei ve thei lo nupa, fanau it ve em em thin ka hmuh chang te hian chhangchhe bakberh theia min siamtu Pathian hnena lawmthu sawi mawlh mawlh tur ka nih zia ka inhre chhuak thin. Aw, hringnun ah hian ka tan zir tur a va lo tam tak em.

Sunday, November 14, 2010

Biology Field Trip bawk kha

                  A hmain field trip chungchang hi ka ziak tawh na a, thlalak dah luhna hun rremchang a ni bawk a, khawnge ka han ziak leh hrim hrim teh ang. Ka ziak hmasa zawkah khan kalkawnga tuirihiau kan tlawh lai te chauh kha ka tarlang a, ka duhkhawp tlat lo. Ka han ziak zawm law law ang e. Thenkhat tan ho mai mai pawh a ni mahna, kei atan erawh a pawimawh hle si a. 

                  Hmuifang tlangah zan khat kan riak a. A tuk zing ah kan student fel tak tak te'n thawhphan nei miah lovin  bawlhhlawh an chhar fai a, tourist resort bul phul hmun nuam tak chunga miin an thil eina kawr ilo  an paih let thal rem rum te chu polythene ah chhar khawmin hmun khatah an chhung khawm a, an halral ta vek a. Bawlhhlawh halral mai duhtawk lovin Fai inzirtirna lam hawi signboard mawi tak an tar a. Sikul naupang thuawih tak tak te chuan plant species collection an nei zui nghal a. Kan inpeih fel ta maw tihah thingpui tui tawk leh a hmeh tuihnai tak nen kan inhnawh puar a; tichuan chumi tuk zing ah la la chuan chu tlang sang tak leh thengthaw nuam tak chu chhuahsanin tukthuan ei turin Sialsuk kan pan leh ta a. Sialsuk hotel ah dar insi khupa chaw kan kil pawhin chhawng hnih tala chaw ei a ngai. Kan tam tham ve deuh bawk a ni e. Dul hmul khat phuar khawpa chaw kan ei hnu ah zo thingpui hang kan han dawm leh te te a. Chutah muang marin Sialsuk khaw chhung panin kan tlan chho leh ta. Khaw chhungah bus kan hnutchhiah a, tichuan kan mamawh tur ang ang te kan in la khawm a. Plant collect na hmanrua nen, animal collect na tur jar leh formalin solution nen, notebook nen, kan in keng bawr hle mai. Tichuan, tlang lam panin kan chhuak chho ta a. Sap hun laia an bangla sak hlui tawh tak mai dinna lai hmun atangin tlang chhip lam panin kan chhuak chho ta a.
         

                             Hei hi sap ho hunlaia an building sak, bangla a nih hi
           

              Tun tum zet chu naupang ho pawh an phur khawp mai. An ri chel chul mai a, a then an nui a, a then an khek a, a then an tlan a, thenkhat uangthuang deuh phul hmuna lo lum der vel te pawh an awm. Chho kal hi ka tlin vak lo emaw ka tia, ka lo ring dik chiah a ni; sakhi luite tuchaka a thaw huam huam ang mai hian ka hah lutuk chu ka thaw huam huam mai. Digital camera ka nei ve si lova, ka mobile phone camera hmangin a rem rem ka hmet ve mial mial mai. Sialsuk tlang hi hmuifang tlang ai chuan a hniam zawk fe a, mahse a hmunhma a nuam a, tlang tawntirh atanga tlangchhip thlengin phul hmun nuam tak a inphah chho zui mai. Hliahtu tlang dang awm hek lo, khaw hawi a zauvin hla tak taka tlangdung pawl ruih te leh van boruak thiang tak te chu thlir a nuam kher mai.


                                  Tlang chhip lam panin kan chho ta nguai nguai mai




Notebook leh species collect na tur an ken vangin nuam tawl tura kal an nih loh zia a hriat


                                  In lum palh ang e, fimkhur teh u




                                 An hotupa lah chu mipui avangin a thau hle a.

                                Lianchhiari lunglen tlang emaw ka tih thut chu le.



              Nisa hnuaia hah hnep hnawpa tlang lawn hnu chuan thlalak posi pawh a mawi thei tawh lo.


               A hmain ka ziak tawh na a, ka han ziak nawn leh ngat teh ang. Field trip neih hi a tha ka ti. Heng kan hmun tlawh te hi, a duh tan chuan harsatna awm miah lova thian zaho emaw mahni emaw pawha kal theih reng na hmun a ni. Mahse tun tuma kal ho zawng zawng hi, engtik ah mah a huhovin kan kal leh tawh lovang. Damtea awmin nakum lamah te khawi hmun pawimawh te emaw pawh tlawh leh ta pawh ni ila, tun ami te hi chu an kim tawh dawn chuang lo. A thenin MBBS zirin phai lam hla tak tak ah an awm tawh ang a, a then B.E. zirin an kalbo tawh ang. Thenkhat BSc zirin Lungleiah te Aizawl ah te an awm tawh ang. Zir chhuak zo lova failed ho lah khawhar takin an aia junior te nen pawl khat ah an thu tawh dawn si. Tun tuma zin chhuak ho te hian a huhova zin chhuahna chance engtik ah mah an nei leh tawh dawn lo. Engtik niah emaw chuan heng hun hlim taka an hman te hi, ngaia chhui kirin an lung ala leng ve ngei ang le.


Sunday, November 7, 2010

School Sales Day ah ka fapa ka kalpui ve a.

               Kum 2011 hian Baptist Higher Secondary School chuan a kum 50 tlin champha Golden Jubilee a lawm dawn a. Sum indaih lohna a nasat em vangin sikul naupang te'n an thiam thil an theh khawm a. Mau leh lehkha khawng hmanga inlem sak te, painting mawi tak tak te, thing kermawi nalh tak tak te, bag thui par te, frame mawi tak tak te, an thawmhnaw hak lai te, an hak hlui tawh te, leh thil chi hrang hrang an siam te an rawn theh khawm a. Chungte chu students te'n an thiam ang tawk tawkin an zuar ve a. He hunah hian intihhlimna chi hrang hrang buatsaih a ni a, eitur pawh tuihnai tak tak buatsaih niin, chow leh sawhchiar chu sawi loh, jadoh thlengin  ei tur a awm nia. Mi te an felin an tlawmngai a, students te inpekna a thuk bawk a, rin ai takin mi kal pawh an thahnem ang reng khawp mai.

              Naupang ho thiamthil theh khawm thlalak tlem azawng:




             Lunglei ah hian naupang tan rilru han tih harha nun han intihhlimna tur hmun tha a awm reng reng lova. Children park zimte kan nei ve a, chu kan park neih ve chhun lah chu naupang tana hmuh nuam lo leh inthlahrunawm lek lek zawkin drug abusers te'n tuallen nan an hmang tangkai a, sir kil khata lo invit ngawng ngawh hmuh tur a awm fo va, zu in hmuh tur pawh an awm fo bawk; naupang aiin nula-tlangvalin hmun an chang tam zawk. Threater Hall a awm lo va, circus, mela a awm ngai hek lo. Hetiang hun, naupang tana intihhlimna hun tha a rawn inherchhuak hlauh hi ka fapain a chan mai ka phal hauh lo. Tichuan, sikul lamah tul zualpui kan tihfel hnuah ka fapa hruai turin ka haw leh te te a, tichuan kan pafa in kan kal ve ta a.



            Naupangte hi thian anga kawm an tul ve chang a awm a, titi pui a, infiampui an mamawh thin. Infiamna hi an taksa tan hriselna a ni a, lehkha zir hi an finna tipungtu a ni thung. Inrinni a lo thlen hi chuan lenna tur dang awm vaklo pawh nise, chhuahpui hram ka tum thin. Mi pa te angin thil tam tak an tan tih sak theih ka nei ve si lova, ka theih tawk chu anmahni kawm hlim chauh a ni si. Pa han nih ve mai hi chu a harsa lo, mahse "patling" nih hi a harsa ka ti. Ka fa te hi mi fate angin hmel tha ve lo mahse, keia tan chuan anni  tluka nalh, mawi leh duhawm, min tihlim thei an awm thei si lo. Ka tan chuan rangkachak, rosum leh lunghlu ai pawhin an hlu zawk. Naupang awm lohna inchhung reh duk ka hmuh chang te, fa nei theilo nupa ka hmuh changte hian fanau lo hlutzia ka hre chhuak thin.

Tuesday, November 2, 2010

Life insurance kuthnathawk tan a pawimawh

              Life insurance hi sorkar hnathawk leh sumdawng ho tan chauh emaw tia ngaihsak reng reng lo kan tam khawp chuan ka hria. Sorkar hnathawk chuan a life insure miah lovin thihna tawkin lo vanduai ta pawh nise, GPF, leave salary leh family pension a chhung te'n an la thei dawn thova. Sumdawng pawh a chhung te'n a sumdawnna an chhunzawm thei tho va. Kut hna thawka eizawng thin a boral erawh chuan a chhungte hnutchhiah tur a nei ve lo. Kan unaupa pawh mistiri thiam tak a ni a, a that vanglaia hna a thawh theih lai chuan sum pawh a la lut tam. A nupui leh a fa te'n rual an awt bik miah lo. Mahse a vanduai a, a boral ta hlauh mai. A  nupui leh  a fate pahnih la naupang tak tak te chu an khawngaihthlak khawp mai. A damloh laiin an sum neih ve chhun ang ang an hmanral vek tawh bakah mi pawisa an la ba nual leh nghal. Amah ber a boral a, sum engmah hnutchhiah tur a nei si lo, lusun mangan tawh mai bakah retheih chiah an hmabak ta. An khawngaihthlak kher mai. A fa te ka en a, ka rilru an ti na lutuk. Pa neilo chu an ni ta mai si a le. A that lai leh hna a thawh theih lai khan tlem tham deuh hlek pawhin life insurance te kha lo lei ve hram hram ta se chuan, sum tlemte tal  hnutchhiah tur a nei tur hi a nia aw.... Life insurance hi thingtlangpa tan te, nitin hnathawka eizawng tan te hian a lo pawimawh zia ka hrechhuak ta.

              Nitin ram chhuaka kut hnathawk thin te, mi hnuaia inhlawh thin te, labour te, te ho hian accident thut leh intihpalh ilo fahran tawrh theihna chance an nei sang bik hle a, chuvangin life insurance ah pawh accident claim hi ti tel thei se a tha khawp ang. Tunah hian Post Office ah Post Office Saving Bank account nei ho tan Rs 15 lek sengin kum khat chhung atan accident insurance a tih theih reng. A that ka ring tlat. Eng hnathawk pawh ni ila, kan hna a sang emaw a hniam emaw, life insurance hi chu kan mamawh vek a ni.

               Life insurance hi keimahni tan ani lo tih hriat a tha. Thihna kan lo tawh thut pawha kan hmangaih em em kan nupui-fanau te baihvai taka an awm loh na tura hma kan lak ve theihna awm chhun ani tih hi, keini ho hi chuan kan hre tlangin ka hria a; kan unaute, kut hnathawka eizawng thin te hian life insurance pawimawh zia hi hre mawlh rawh se. 

              Tunlaiah mi tam takin life insurance hi sum peipunna emaw an ti thin. Sum dah that emaw, tlem tlema dah khawl duh tan chuan saving bank leh recurring deposit hi a tha khawp a; sum peipung duh tan chuan mutual fund leh online trading te hi an tha. Life insurance erawh thil dang daih a ni a, ngaih pawlh chi pawh a ni chiah lo. Kum thum hnuah a letin a pung thei tih ang chi te phei hi chu e, life insurance nen a inper san lutuk; tlanchhiat san a him ber.

               Nitina kuthnathawka eizawng pakhat chuan a thenawmpa hnenah "Kum 60 ka tlin thlengin, thlatin bahlah miah lovin Rs 295 ka pe char char ang chia, tichuan kum 60 ka tlin veleh ka pek tawh zawng zawng che tling khawm bakah a pung nen min pe let leh vek la. Eng hunah pawh lo boral palh ta ang ila, ka chhungte hnenah Rs 100000 lo pe ang che," ti ta se. A thenawmpa chuan a duh ang em? Hei hi life insurance chu a ni.

                Chhungkaw chawmtu ber leh hnathawktu ber a lo boral hian, chhungte tan hmabak a thim hle a. Thlatina a sum lo lakluh thinte kha a tawp hmak tawh dawn si. In luah man, tui bill, electric bill, buhfai, chawhmeh, thuamhnaw, naupang sikul kalna atana mamawh chi hrang hrang pawh a pangai rengin a hautak reng dawn bawk si. Ei awngtu pa ber damlaia an mamawh ang awng zawng kha an la mamawh vek bawk si. Engtin nge a chhungte an lo awm tak ang le? Tu in nge chawm ta ang a, tu in nge chhungkua enkawl  zui ta ang? Midangin maw? Midangte chuan anmahni chhungkua, nupui, fanau te enkawl tur an nei dawn asin. Inunauna avanga chaw in chhum kep mai chu thil har a ni lo mai thei, sikul tha ber ber fate indah kep chu a harsa talh tawh ang. Sumdawnna lam han ti ve ngawt dawn se bul tanna tur sum a ngai tam si. Sumdawnna tenau tala bul tan ve theihna tur khawp insurance kan lo nei anih hlauh chuan kan nupui leh fa te tan a va hlu dawn tak em. Life insurance ah kan luman Rs 500,000 vel tal kan nei thei anih chuan, kan thihsan tak kan chhungte'n sumdawnna tur atan tal bul tanna an lo nei ve thei ang a, tichuan rethei berh lutuk leh kutdawha miina lut lawr mai mai lo tur leh, kan fate mi hmuhsit mai mai an lo chang mai tur lak atangin kan chhanhim thei dawn a lo ni.

              Tin, life insurance kan lei dawn anih rau rau chuan, agent te fak mawi satliah apiang kha lei loh tur. Lo thi boral palh ta ila, ka chhungte tan a eng hi nge hlawk ber ang tih hi ngaihtuah hmasak ber tur. Thih thut thla veng atan chuan term insurance a tha ber a, a hlawk ber a, a man a tlawm ber bawk; mahse kan dam anih chuan motor insurance ang deuhin pawisa hmuh let a awm ve lo. Insurance tih hma in accident benefit te, sum raider benefit te, waiver benefit te, permanent disability benefit te, uluk taka zir chian hmasak tur a ni. Insurance document uluk taka vawn fel thlap tur a ni a. Premium hi agent te kut ah pek loh tur. Mahni ngeiin office lama submit tluk a awm lo. Tunlaiah internet kan hmang lar zel tawh a, online hmanga premium pek a awlsam khawp mai. A tawp ber ah chuan dam hi a hlu ber a, hlawk tum ranin insurance tih loh tur; "ka lo boral thut palh takin...." tih rilru pu chungin life insurance nen inremsiamna sign chauh tur.

              Life insurance lam pang ziak ve tur hian financial planner ka ni lo va, life insurance agent ka ni bawk hek lo. Kan unaupa thihna hian thingtlangpa tan pawha life insurance lo pawimawhzia min hriat chian tir ta hle a; chu chuan hetiang thu hi ziak lo thei lovin min siam ta anih hi. Ka thuziak hi in hriat hnu vek a ni hlawm ang tih hre rengin inthlahrung tak chunga ka ziak a ni. Tunlaiah thingtlang kilkhawr tak atang pawhin gprs hmangin miin internet an lut zung zung thei tawh a, chuvangin thingtlang lam ami te pawhin engtik ni ah emaw chuan  an lo la chhiar ve mahna tiin ka han ziak ve mai a ni e.