Saturday, October 30, 2010

Field Trip hi Zirna atan a pawimawh em?

Field Trip:

             October 28th, 2010, chu a lo thleng ta a. Chu ni chhuak engmawi tak chuan  BHSS Class XII Biology subject zirlai ten'a hun rei taka ata tawh an lo nghahhlelh em em chu a taka chantirin kan Principal zahawm tak Pu Muantea leh keini zirtirtu thenkhatte nen Field Trip nei turin Bus pahnih khat tanin kan inhnawh a. Kan tihtur leh kan thil tumah kan chiang tlang bawk a, kan phur kher mai. Plant collect na tur hmanrua nen, soil collect na tur hmanrua nen, water sample collect na tur nen, butterfly manna hmanrua leh preserve na tur nen, animal species collectna tur jar leh formalin solution nen, thawmhnaw inthlakna leh mutpuan nen, kan bawr khawp mai. Principal leh Vice-principal te'n tawngtaina nena min thlah thlap hnuah hmalama kan tihtur phurawm tak ti turin kan invai liam ta.

Vanva lui ah: 
             Bus in duhtawka min sawi hrep hnuah Vanva lui kan thleng a. Luhai ber bur chungin bus atangin kan chhuk a. Kan student te hi tleirawl leh rawlthar thaza rual ho an ni bawk a, luhai leh chauh an hre ve lo. Chung ho hma chu hruai a ngai ani si a le; insan phek a ngai thei khawp mai. Lui lamah kan chhuk thla a. Lengkir sang vaklo atanga tuikhawhthla awmna hmun chu kan thleng thla a, a ri hum huma, tui chu a var so phul bulh bulh mai bawk a. Sangha, chakai, chengkawl, a awm em tih lam rilru ah a lang tawh lo. A then tengkir hnuai li ah an zuangthla a, a thenin mahni neih ang ang camera kan phawrh chhuak a; a hmeh theih theih kan hmet nghal mawlh mawlh mai. Thenkhatin herbarium atan tia hnim an collect laiin a thenin aquatic species an lo zawng a. Thenkhat lah principal hovin lengkir hnuaia pukah an lut a, thlalak an hmet de zawr zawr bawk a. Nisa lutuk hnuaia bus chhung lum up tak chhunga darkar tam tak tlan tawh kan ni bawk a, lengkir tuikhawhthla atanga tui rawn per sung sung chuan hah a tidamin kan dai sawng sawng mai.

          Vanva luia kan thlalak tlem azawng ka han dah tel e:




(Vanva lui chauh kan tlawh lova, Hmuifangah kan kal a, Sialsuk tlangah kan lawn bawk. Post a sei lutuk dawn avangin vanva lui chauh hi ka tarlang ta mai)
          
Field Trip neih hi a tul emaw ni chiah le?

            Field tripa naupang chhuahpui hian, naupang te hi an hah satliah a ni lo. Lehkhabua inziak an zir piah lamah thil tam tak an hmuh belh a. Huan thlai  chungchang, a chin dan, a to dan, a chin dawn a lei an sawisak dan te hi, a ziaka ziak chuan zir huphurhawm khawpa tam a ni. A hmuna kalpuia naupang te'n an hmu anih chuan, an hrethiam nghal vek. Environment lam han thlurpui ta ila, forest stratification ringawt pawh hi, a taka hmuh chuan naupang tan a chiang lutuk. Kan rama thing leh mau lo tlem tawh zia te a takin an hmu ve a, kan thing neih leh ramngaw neih ang ang te duat taka enkawl a tulzia an hmu ve ta. Kan rama sava tlem tawh zia te, tunhmaa kawngpui dunga sava hmuh tur awm thin te pawh, tunah chuan an tlem tawh zia te, thing leh mau ka tih chereu nasat tawh em avanga kan leilung nghet tawh lo lutuk te, thlawhbaw ram, rei tak tak fallow period a awm tawh hnu pawha in regenerate hlei tawh lo tam tawh zia te, thu maia kan sawii thin kha, a takin an hmu a, an hre ve ta. Chu chuan an mahni ah interest a pe thin a, zirna lamah nasa takin a pui thei bawk. An zirlai atana an hriat belah mai bakah mi tam tak tan experience neihna a lo ni leh zel bawk. 

           A huhova thitih hrim hrim hian naupang leh naupang inkarah in ngainat na te, innelna te, inpawhtawnna te, inhriatthiamna te leh thiltihho tangkai zia te thlengin, a takin an hriat phah thin. Hei mai bakah hian zirlai te'n an zirtirtu te an nel phah a, zirlai te leh zirtirtu te inkarah inthian thatna leh inhriatthiam tawnna sang tak a awm phah thei thin. Thil la ti ho ngai reng reng lo khan a huhovin chaw an ei a, a huhovin thingpui an in a, an riak khawm a, a huhovin Pathian hnen ah an inhlan a, an zai thup thup mai te kha naupang tan chuan a hluin a nuam takzet a ni. Tin, natural aesthetic value hrim hrim pawh hi naupang tan a hlu tawk khawp mai. 

            Sikul naupang te kan zirtir dan hi, mark tha leh result tha kan aim a, Board exama result a that chuan kan lungawi em em thin. Mahse, zirna kan tih hi sikul bang 4 inkar ah chauh hian a inchhungkhung lova. A taka an hmuh theih leh an khawih theih tam tak kan chhehvelah hian an awm a ni. Ramngaw, mau hmun leh thlawhbaw ram te lehkhabua an zir ngawt hian a nihna dik tak an pawh phak lo va, rinna mitthla leh mite thusawi atang bak rin hriat theih an nei lo. Ramngaw hlutzia te, species conserve a tulzia te, degraded land kan ngah tawh zia te hre chiang tur chuan a hmun ah ngei ka, an mit ngeia an hmuh ve a ngai thin.

             Sikul naupang te hi lehkha zir tur an nih rualin khung khawm ngawt ngawt erawh a tha ber lo. Tunlaia kan private sikul tam tak phei chu concrete building chhawng, compound nei reng reng lo te pawh an tam. Sikul naupang line-up neihna hmun tur pawh nei hauh lo te an ni a, han pen hlek se motor kawngpui a ni nghal mai bawk. Sikul naupang chuan infiamna tur tual zawl an mamawh a, khawhawi nan leh chet vel nan space tha tak a mamawh bawk. Kan rama education kan kalpui dan hi a dik tawklo deuh chu a ni. Zirlai thiama pass ringawt hi student life a tling lo. Board exama ti tha sikul hi sikul tha ah kan teh chhung chuan zirna dik tak hi a full in kan kalpui thei ngai dawn lo. Sikul tam tak, Board exama 100% pass thin te hian an student pass ngei ngei tura an ngaihte chauh an sikul hmingin an exam tir a, a bak chu thingtlang lam sikul hming tein an exam tir thin. Tichuan an sikul hminga exam te chuan tha takin an pass a, 100% pass percentage an lo nei mai thin. Hetiang ang zirna tha hi, a that dan a ziktluak lo thin chuan ka hria.Class XII Science ah CBSE Course kan zawm a, mahse Project work kan duh lova kan paih daih erawh hi chu ka hrethiam thei lo. Project work kan tihpui hian naupangin project method hmangin topic khat lek lehkha an zir ve a, naupangin nuam an ti a, an hlawkpui bawk. Project work ti tur hian, Biology bikah chuan field study te kan neihpui thin kha a ni a, naupangin an hlawkpui tehreng nen, ka ui ngawt mai. Kan topic ka kal pel mah mah ta. Heng te hi ka rilru ah an awm ve miau si a, rem leh rem lovin ka han thai lang lui hram a ni e.

                Field trip nei tur hian pawisa tam tak sen ral a ngai thin a. Hei vang hian sikul tak takin an ti thei thin lo. Mahse, mahni tlin tawk te te talin, hnaivai takah a neih theih dan a awm ve zel mai. Zan riaka chhuak tur chuan bus hire na ringawt pawh hautak tham a ni si a. Ramhnuaiah emaw, luiah emaw te pawh chhunchaw funin han kalpui ta lawp lawp mai sela, naupang chuan nuam an va ti dawn em. Kan naupan lai khan kan zirtirtupa pakhat khan a huhovin luiah te min kalpui thin a. Nidang pawha kan kal fona hmun mah nise, a huhova kan kal hrim hrim kha a boruak a danglam bik a. Science lama kan zir thin thenkhatte kha min hrilhfiah pah bawk a; kan hlawkpui thin khawp mai.

              Zirna hian sikul building chhunga lehkha puan biha zir ngut ngut te, mark sang tak hmuh tuma  notes ziaka learn-by heart tlut tlut te, by-heart loh va hremna na tak tawrh te, chauh hi a huam tawk lo.Sikul naupang te  hian pawn lama intuaithar leh rilru lam tat hriam turin field trip chhete tal neih pui theih hram thin ni se, naupang tan a hlu ngawt ang.


Friday, October 22, 2010

Sorkar hna thawk ve lo tan Pension

            Nimin chu kan chhung lamhnai tak nu pakhat, kan inah chaw a rawn ei a, a riak nghal bawk a. Amah a upat tawh tehlul nen, fa te zara nuamsa taka awm der der thei tawh tur a ni na in, ram lam hna thawkin tuktin a la chhuah thin thu a sawi a. Chutiang bawkin a pasal pawh a ni ve tho va; tuktin hnathawkin an chhuak dun thin. Lo an nei a, hlo thlawh leh buhseng hnaa an neih mai bakah thing phurh leh chakkhai laa ram lama chhuah a ngai reng thin. Inhlawhna awm thei ang angah an inhlawh ve thin bawk. Kum 60 zeta upa an ni tawh na a, nitin hna thawk lovin an awm thei chuang lo. An thawh loh chuan an nghei a ni mai dawn si a.Kum kha leh chen rim taka hna an lo thawh tawhna ah khan pension a awm ve si lo. Pension hlawh la a, thlamuang taka awm der der tawh rual an ni asin maw le.

            Mi pakhat pawh sorkar hna a hmuh loh vangin private sikul ah a inhlawh thin a. A thatlai hun chhung zawngin zirtirtu hna a thawk a; a thla hlawh bakah home tution te pein sum a lalut ve nual thin. A lo upa ta a, a hna atangin a lo chawl ta a. Sorkara lama a thawhpui te'n GPF an chhuahpui teuh bakah thlatin pension hlawh an la neih zui laiin, ani erawh chu a "mai par thlawn" tawp mai ve thung. A va khawngaihthlak tehlul em. 

            Sorkar hnathawk ni ve lo tan hian pension awm ve thei miah lo tura kan ngai tlat thin hi a pawi a, he ngaihdan hi kan paihbo a hun takzet tawh a ni. Kum a lo upat hnua pension nei thei tur hian sorkar hna kan thawh kher a tul lo. Tunah chuan Insurance Company rintlak tak tak te kan ramah an lo lut ve thei ta a. Heng Insurance Company te hian Pension scheme tha tak an nei a. Heng scheme te hi zawm tum ve ta hram hram hlawm i la, tichuan sorkar hna thawk kher lo pawhin, kan duha kan tum anih phawt chuan pension tha tak kan nei ve thei dawn ani. 

           Sorkar hnuaia thawk te chu, sorkarin an thla hlawh atangin thlatin an cut sak a, chu chu EPF ah an chhung lut thin. Hei bakah hian D.A. thenkhat sorkarin a pek kim lohte an chhunglut bawk a, tin, arrear awm ang ang te pawh hetah hian an chhunglut vek thin. Hei vang hian an pension huna an lak pawh a tam em em thin.

           Insurance Company hnuaia pension plan kan zawm ve dawn anih chuan, sorkar hnathawk te ang bawkin thlatin pawisa kan chhun luh ve a ngai a. Hetianga thlatina pawisa dah zat zat thin hi mizopa peihna hian a tlin meuh thin lo. Thla khat chhunga income atang a 10% tal pension scheme ah hian chhun luh ni ta se. A aia tlem pawh a theih tho va, mahse a tam lam apiang a tha. He thlatina kan submit hi, zawi zawiin a lo inkhawlkhawm ang a, kan lo dah tam deuh anih pawhin, kan upat hnuah azavaia kan ta vek tho tur a ni. Vanduaithlak taka a hun hmaa kan lo boral palh anih chuan luman kan nei dawn a, kan pawisa lo dah tawh zawng zawng leh kan luman chu kan chhung te'n an la chhuak vek thei ang.Pathian zara kan damrei anih hlauh chuan sorkar hnathawk te'n GPF an lak chhuah thin ang kha kan la chhuak ve ang a, chumi hnuah thlatin pawisa kan la chhuak ve thei bawk ang. Tichuan, kan that lai chhung zawnga rim taka hna kan thawh te kha, kan lo tar ta a, hna kan thawh peih tawh loh hnuah pawh thlatin hlawh lak tur kan nei ve thei tawh dawn tihna a lo ni ang.

            Pension hi sorkar hnathawk tan chauh emaw kan ti thin hi a dik lo va. Kuthnathawka ei zawng thin pawhin, a tuma a duh anih phawt chuan Pension tha tak amah leh amah a insiam ve thei a. Sorkar office a MR a thawk te, private firm lama thawk te, sumdawnna lam khawih thin te zawng zawng pawhin Pension tha tak an lo nei ve thei tawh ang. Pension neih ve duh tan chuan heng insurance company SBI Life, LIC,  Birla Sun Life, ICICI Prudential, Bajaj Allianz, etc., ah te hian zawh fiah mai chi a ni ang. Heng Insurance Company te aia retirement scheme tha zawk EPF hi, mipui te tana phalraiin kan sorkar hian han tlangzarh thei se aw.




Sunday, October 17, 2010

Lengzem vrs Pathian hla

            Pathian hla leh lengzem hla hi chu sawifiah kher ngai lovin kan hre vek a. Kan Mizo zaithiamte zingah a thenin Pathian hla an sa a, a thenin lengzem hla. A khawi zawk zawk pawh hi thu leh hla lam atanga lo thlirtu tan chuan a hlu em em vek a; kan zotawng literature tihausatu vek an ni.


Pathian hla leh love song sak pawlh hi a pawi em le?

           Hei hi keimah leh keimah vawi tam tak ka inzawt fo thin. Pathian hla leh love song hi chu thil kal hrang daih a ni a. A hun leh a hmun azirin kan thliar hran thiam chu a pawimawh khawp mai. Gospel hla thinin love song a sak chuan kan thin a khei zar thin a, kan dem rawn luai luai thin. Chutiang bawkin love song sa thinin a hranpa ngata piantharna a chang anih lem lohva Pathian hla a sak chuan kan ngaisanglo khawp mai. A bikin kan Gospel hla sa thin te lakah hian kan beisei hi a sang mah mah thin in ka hria.

            Mipui lam pawh hi kan dik zan lo deuh chu a ni. Love song an sa dawn ani tih hriat sa reng concertna ah chuan pawisa tam tham tak senga concert ticket lei kan hreh loh laiin, Gospel hla an sa dawn ani tih hriat rengna concert ah erawh chuan pawisa sen kan hreh deuh tlat thin. Love song hlang hlak sa thin te zaia kan sawm changin pawisa tam tak sen kan hreh lo va, chutihlaiin Pathian hla sa thintu chu zai tura kan sawm changin pawisa tam tham pek kan hreh tlat lawi si thin. A chang phei chuan chibai mai lo duhtawk te, hlabu leh bible present a duhtawk ta mai te pawh an awm chawk a nia. An inpuahchah laia a hautak dan a inang reng a, music track siam nana an insenso zat pawh a inang reng bawk. Gospel hla sak ai chuan Love song sak hi kan zaithiamte tan chuan a hlawk zawk daih. Gospel hla satu tan chuan love song sak ve mai a chakawm duh ngawt ang le.

Love song sak hi sual a ni em?

            Lengzem hla, thenkhat te'n 'love song' an tih mai hi kan hla neih zingah chuan a tam ber hial awm e. Nula leh tlangval in hmangaihna lam hla te, phuloh zun ngaih lam hla te, inthenna lam hla te, nupa inngaih lutukna lam hla te, khaw hmun lova cheng inhmangaih tak te luanliamna hla thlengin a huam a. A huam pawh a zau ang reng khawp mai. 

            Kan love songs ho hi han thlir chiang ta ila, a tam zawk chu phuloh Di zuna uaina lam hla a ni e, kan ti thei ang. Phuloh Di zuna uai zet chu a lo nat thin zia kan hre theuhin a rinawm a. Hmangaih berin ka hmangaihna a hnawl anih si chuan chu aia na a awm thei dawn em ni? Keini ang hla phuah thiam ve lo ten thu leh hlain kan puang chhuak ve thiam lo a ni mai a. Miin hla, thluk nalh tak nei hmang ngeia zah pawh dawn zo lova a  hmangaihna luangliam a puang chhuak anih chuan a ropui ka ti. Suala ngaih mai atan chuan ka ui thin.

            Mihring ina kan mihringpui te laka kan tihtheih san ber leh ropui ber chu 'hmangaihna' hi a ni in ka hria. Pathian hmangaihna ropui tak, dai ve mai mai lo, inphatsanna tel miah lo chatuan hawlh tlang hmangaihna erawh engtikawng mahin tluk phak ve lo mahse, mihring te hmangaihna hi, inhuatna ai chuan ropui tak ala ni tho tho. Hmangaihna lan chhuah tirna lam hawi hla te, hmangaihtu'n a hmangaihzia leh a duh zia, a tellova tlai khat len pawh a zuam loh zia a puanchhuahna hla te hi a ropui ka ti. Suala ngaih mai atan chuan ka ui tlat thin.

           Krista zuitu kan ni a, nitin a kross pua Amah zui tur kan ni. A kross pua nitin zui erawh a har em em thung si. Piangthar nih avanga lengzem hla hnualsuat ngawt hi a dik ka ti thei lo hrim hrim a. Lengzem hla hian nunkawng diklo ah min hruai anih erawh chuan, chu chu sual a ni. Hetiang ngaihdan ka neih mek lai hian  tunlaia kan hla thenkhat hi chu thu kal tluang pangai, thluk neia siam anni deuh hawt ta mai. Chuti a lo nih takah chuan lengzem hla thenkhat ah hian thu tha lo, leh nunkawng diklova midang hruai thei pawh a awm nawk ta ngei ang. Chutiang hla dukdak lo erawh chu hnawl ngam ta ila. Biakinah te, Pathian pawlhona hmunah te kan sa anih lem loh va lunglen zual changa lengzem hla sa a lo kiu ve ngawih ngawih hi sual ah ka ngai lem lo va. Thlarau nun tichau vek thei khawpa lengzem hla kan sa anih lem loh chuan lengzem hla sak hi, kei chuan sualah ka ngai lo.







Saturday, October 2, 2010

Zirlai ni mekte tan Fuihna thu tlem azawng

            Hman ah chuan mi in matric a passed chuan hna a hmu mai a. Hna a vang lo, hna thawk tu an in daih lo va, lehkha thiam apiang in hna an hmu mai thin. Tun ah erawh chuan engkim a danglam zo ta. BA / MA an chuang ta rei rui mai. BA chhuak phei chu kan tam lutuk tawh, hna a awm lo. Kan buai zo ta. Kan naupan tet atang in kan nu leh pa ten min chawm a, hna hram leh thawh hreawm tur chu kan thawh phal lovin lehkha min zirtir a. Admission fee, uniform, ziakloh bu, zirlaibu, pencil, pen, pocket money, a tam lutuk. Kum tam tak chhung min lo vah vaih pui tawh a. Tun ah kanlo zir chhuak ta a, hna thawh tur a awm chuang si lo. A mangan thlak a ni. BA / MA passed nan ringawta chhungkua in sum kan sen ral nasat zia hi kan chhut ngai em le? A tam viau tawh law'ng maw? Hengte hi a thlawn in a luang ral mai dawn em ni?

            Hna hi kan zawng tak zet em aw? Employment News pawh subscribe nachang hre hauh si lo hian hna van thu hi kan sawi nasa viau te hi a lo ni reng ang e. Hna zawng in exam hrang hrang ah hian vawi engzat chiah nge kan beidawn ve tawh le? A nih leh hna hmu tlak khawp in heng exam atan te hian kan in prepare tha tawk em? Coaching kan kal em? A nih leh MCS, MPS, etc exam atan khan kum eng zat fakau nge kan lo in buatsaih le? Study material te kan nei tha tawk em? Eng publisher buatsaih hi nge rintlak leh tha ber a i hriat le?

            Kumtin in mi thiam an pung deuh deuh a, kan aia thiam an lo chhuah belh zel a. Kei ni kan passed daih tawh si a, a lo rei deuh a, kan thiam tam zawk kan theih nghilh a. Lehkhabu han chhiar ila, kan lo hre sil ve nial tawh a, thiam ah kan in ngai mai a, hman angin kan zir uluk peih tawh lo va. Thil dang ngaih tuah tur a lo tam tawh avangin rilru ah a lut tak tak thei tawh lo va, eng exam ah mah kan ti tha thei tah thin lo. Nupui fanau neih tawh hnu ah phei chuan lehkha zir hi a harsa tawh a nia aw.

            Hmanlai angin tunah chuan hna hi ‘a vantla’ dawn mai mai tur a awm tawh lo. Hei hi khawvel changkanna ina a ken tel pakhat ani. Engkim hi competition type vek a ni tawh a. A thiamzual leh a taima zual apiang tan lo chuan hna a awm thei tawh lo. Mifing chuan a fapa a fuihna thu a fing a, keia fuihna erawh a mawlmang tih ka hai hauh lo. Hna i hmuh ve theihna tur hrilh che ka tum anih hi. BA passed hrim hrim tum suh. BA i zir na chhan tur chu Competitive exam a i tel ve theihna tura qualification requirement hmasa ber a nih avang chauhin BA passed tum rawh. I zirlai kha BA/ B.Com./B.Sc. passed nan mai zir lo la, nakina Civil service exam emaw exam dang emaw atana inpuahchah nan hmang ang che. Syllabus in a huam chin chu thiam vek mai rawh. Ist year, 2nd year, khawi year pawh ni rawh se, uluk taka zir vek tur. B.A. a i zir zawng zawng kha a pawimawh vek. A bak pawh zir tur tam tak a awm teuh. A bak chu i taihmakna ah te i tumruhna ah te a in nghat tawh ang. Zirlai nih lai leh zir hunlaia zir that peih loh te, pawl thil a in hman nasat lutuk te, nulat tlangval kawng leh ruih theih thila in hman te hian nakina kan la nih theih tur te min nih tir thei lo fo thin. Fimkhur a tha hle a ni. He tiang taka nasa a i inpuah chah a nih ngat chuan hna chu i hmu em em ang. Employment News chanchinbu hi han chhiar la, hnaruak a tam zia mai hi. Mi fa te pawh an in ziak tling thei a ni lawm ni. Vai buhfai ring theuh theuh, enge, midangin an tih theih chu nang pawh in i ti ve thei. Mi thil hre zau nih tum la, i thil hriat te i memory ah store hmiah hmiah la, chu chuan i mamawh hun tak ah a la pui em em ang che. Tun ah chuan sawrkar hian BA passed hrim hrim hi a duh tawk mai tawh lova, mithiam a mamawh tawh a ni; mithiam ni tur chuan nasa taka mahni zirlai zira nasa taka inpuahchah a ngai a ni.


            Ka student te ho hi admission an rawn lak laia interview kan neihpui lai chuan "Enge i aim in life," han ti ila, a zatve deuhthaw in "To become a doctor" an ti a; a zatve dangin "To become an engineer," tiin min chhang thin. An aim hi a ropui ka ti a, ka zah sak bawk. Aim hi a sang tur a ni reng a ni. Mahse aim reng reng tihhlawhtling tur chuan Objective neih a ngai a, chu objective chu tihhlawhtlin tumin theihtawp chhuah tur a ni. Ka student tam zawk hian an Aim tihlawhtling turin taihmakna an nei lova, pass tuma beih hram hramna an nei lova, an inthlahdah a, an thatchhia a, an zir tha peih lo va, a tawpah an fail leh duai duai thin. Doctor zirtur te, engineer zirturte khan min fail san leh mai thin. A pawi takzet a ni. Kan thatchhiat miau avangin exam ah mark kan hmu sang thei lo va, chumi avang chuan a lehpeka kan zir tum te kan zir theih loh phah thin. Mizoram chhung leh pawn lama zirlai ho te, taima lehzual turin ka fuih e.